తేనెలొలుకు తెలుగు – 5

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

తెలుగు భాషను సుసంపన్నం చేసిన మరో దేశీఛందస్సుకు చెందిన ప్రక్రియ ఆటవెలది.

ఆటవెలది అనగానే

అనగననగరాగమతిశయిల్లుచునుండు
తినగ తినగ వేము తియ్యనుండు
సాధనమున పనులు సమకూరు ధరలోన
విశ్వదాభిరామ వినురవేమ అనే పద్యం గుర్తుక వస్తుంది
ఆటవెలదుల్లో అనేక లౌకిక వాస్తవాలను వెల్లడించిన ప్రజాకవి వేమన.
మేడిపండు జూడ మేలిమై యుండును
పొట్టవిప్పి చూడ పురుగులుండు
పిరికి వాని మదిని బింకమీలాగురా
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ
ఇలా వందల పద్యాలు వేమన పేరుమీద చలామణిలో ఉన్నాయి. వేమన మొదట శృంగార జీవితం గడిపి తరువాత విరక్తుడై యోగిగా మారిన కవి అని చెబుతారు. ఇదమిద్థంగా కాకపోయిన ఈయన పదిహేడవ శతాబ్దానికి చెందిన కవి. నన్నయ మొదలుకొని నేటి ఔత్సాహిక కవులదాకా ఎంతో మంది కవులు ఆటవెలదులు రాసిన వారే. కాకపోతే వేమన పద్యాలు జీవితానుభవాలనుండి పుట్టినవి. మనిషిని తీర్చి దిద్దడానికి రాసినవి. ప్రజల అగచాట్ల నుండి బయల్వెడలినవి. జనుల భాషలో రాయబడినవి అందుకే వాటికంత ప్రాచుర్యం లభించింది.
మంచి ఉపమానాలతో చెప్పబడినవి అందుకే అవి ప్రజలనాలుకలమీద నడయాడుతుంటాయి.

గంగిగోవు పాలు గరిటెడైనను చాలు
కడివెడైన నేమి ఖరముపాలు
భక్తిగలుగు కూడు పట్టెడైనను చాలు
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ
ఇలా చెబుతూ పోతే వందల పద్యాలు చెప్పాలిసి వస్తుంది.

కేవలం నీతిబోధకే కాకుండా ఆటవెలది అన్ని భావాలకూ ఒదుగుతుంది.
ఇనగణత్రయంబు ఇంద్ర ద్వయంబును
హంసపంచకంబు ఆటవెలది
అని ఛందస్సులో సూత్రం చెప్పారు
మొదటి పాదంలో మూడు సూర్య గణాలు రెండు ఇంద్రగణాలు, రెండవ పాదంలో ఐదు సూర్యగణాలు
అలాగే మళ్లీ మూడు నాలుగు పాదాలు కూడా కొనసాగుతాయి.
రాగయుక్తంగా పాడటానికి అనువైన పద్యం ఆటవెలది.
ప్రబంధకవులందరూ తమకావ్యాల్లో వృత్తాలతో పాటు ఆటవెలదులు తేటగీతులు విరివిగానే వెలయించారు. ఆధునిక కవులు చాలామంది ఆటవెలది పద్యాలలో లఘు కావ్యాలు వెలువరించారు. ఆటవెలదితో పాటు తేటగీతి కూడా
బాగానే తెలుగు భాషకు అందాలు అద్దింది.

పోతన ప్రసిద్ధ పద్యం
చేతులారంగ శివుని పూజించడేని
నోరునొవ్వంగ హరికీర్తి నుడువడేని
దయయు సత్యంబు లోనుగా దలపడేని
కలుగనేటికి తల్లుల కడుపుచేటు
అంతేగాక సీసపద్యం నాలుగుచరణాల తరువాత

ఎత్తుగీతిగా తేటగీతిగాని ఆటవెలదిగాని ఉండటంతో సీసాలు రాసిన కవులందరూ ఆటవెలది తేటగీతుల్ని రాశారు.

కరుణశ్రీ తన లఘుకృతుల్లో ఈ రెండు ప్రక్రియల్నీ
విరివిగా ఉపయోగించుకున్నారు. మచ్చుకి
కుంతీకుమారిలో
దొరలునానందబాష్పాలో పొరలు దుఃఖ
బాష్పములోకాని అవి మనము చెప్పలేము
జారుచున్నవి ఆమె నయనాలనుండి
బాలకుని చెక్కుటద్దాలమీన
అలాగే పుష్ప విలాపంలో
ఊలుదారాలతో గొంతుకురి బిగించి
గుండెలోనుండి సూదులు గుచ్చి కూర్చి
ముడుచుకొందురు ముచ్చట ముడుల మమ్ము
అకట దయలేనివారు మీఆడువారు

ఇలా ఎందరో ఆటవెలదుల్ని తేటగీతులు రాసి తెలుగు భాషకు వెలుగు నింపారు

తేనెలొలుకు తెలుగు – 5

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

సీసపద్యం తెలుగునాట బాగా వెలుగు చూసిన ప్రక్రియ. దానికి కారణం దానిలోని గాన యోగ్యత. రెండవది సంభాషణలాగా ఉండే ప్రక్రియ.
ఎదుటి వారితో మాట్లాడుతున్నట్టుగా సాగే ఈ పద్య ప్రక్రియకు శ్రీనాథునిది పెట్టింది పేరు.
ఆయన ‘చిన్నారి పొన్నారి చిరుత కూకటినాడు రచియించితిని మరుత్తరాట్చరిత్ర’బహు ప్రసిద్ధం.
అలాగని మిగతా కవులెవ్వరిని తీసివేయడానికి లేదు.
నన్నయ రాజవంశోత్తమ రంతిదేవుని కీర్తి
ఏలచెప్పగ బడి విందు నందు. . . అట్లాగే
తిక్కన సీసం
‘కుప్పించి ఎగసిన కుండలంబుల కాంతి
గగన భాగంబెల్ల గప్పికొనగ’ పద్యరత్నాలలో ఒకటి.
పోతన్న సీసం
‘మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు
మధుపమ్ము బోవునే మదనములకు
నిర్మల మందాకినీ వీచికలం దూగు
రాయంచ జనునే తరంగిణులకు
లలిత రసాల పల్లవ ఖాదియై సొక్కు
కోయిల జేరునే కుటజములకు
పూర్ణేందు చంద్రికాస్ఫురిత చకోరక
మరుగునే సాంద్రనీహారములకు

అంబుజోదర దివ్యపాదారవింద చింతనామృత పాన విశేష మత్త
చిత్తమేరీతి నితరంబు జేరనేర్చు !
వినుత గుణశీల,మాటలు వేయునేల?
ఎంత ప్రఖ్యాతిగన్నదో.

అలాగే వసుచరిత్రకారుడు భట్టుమూర్తి లేదా రామరాజభూషణుని సీసపద్యం
‘లలనాజనాపాంగ వలనావసదనంగ
తులనాభికాభంగ దోః ప్రసంగము’వింటే వీనులకు విందే.

ఎత్తిపొడుపులకు సీసపద్యాన్ని మన పౌరాణిక సినిమాల్లో చూస్తాం.
ఈ సందర్భంగా ఓ విషయం చెప్పాలి ఈ సీసపద్యపాదం వినండి.
ఆరేసుకోబోయి పారేసుకున్నాను
కోకెత్తుకెళ్లింది కొండగాలి
ఏమిటీ ఆశ్చర్యపోతున్నారా. ఇది సినిమాపాటే వేటూరి రాసింది. హిట్టుసాంగు కదా అప్పట్లో.
అందుకే చెబుతున్నా సీసపద్యం తెలుగు భాషలో
ఒక ప్రత్యేకత కలిగిన పద్య ప్రక్రియ. సీసపద్యాల్లో రాసిన నరసింహ శతకం అంత ప్రఖ్యాతి ఏ శతకమూ పొందలేదంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఒకప్పుడు వీథిబళ్లలో చదువుకున్న వారికి నరసింహ శతకం పద్యాలు కంఠస్థాలు.
సీసాన్ని సముచితంగా వాడుకున్న వాళ్లలో నరసింహ శతకకర్త శేషప్పను కూడా చెప్పుకోవాలె. ఈయన ధర్మపురనివాసి. పదిహేడవ శతాబ్దికి చెందిన కవి. గోదావరీ తీరంలోగల ధర్మపురి నివాసుని ఆలయంలో దీపధారుడేకాక రాత్రివేళ ఆలయం కాపలాదారుడుగా కూడా ఉండేవాడట. ఎంత విచిత్రం. అందరినీ కాపాడేవానికి కాపలాదారు ఉద్యోగం. అంత సన్నిహితుడు గనుకనే తన మొరనంతా ఆ స్వామికి నీవేదించుకున్నాడు సీసపద్యాల్లో. పామరజనులకు అర్థమయ్యేవిధంగా సరళమైన సీసపద్యాలు రాశాడు.
పద్మలోచన సీసపద్యముల్ నీమీద చెప్పబూనితినయ్య చిత్తగింపు మంటూ మొదలు పెట్టి
భూషణ వికాస శ్రీధర్మ పురనివాస
దుష్టసంహార నరసింహ దురిత దూర అనే మకుటంతో ముగిస్తాడు. నరసింహశతకం తెలుగు రాష్ట్రాల్లోనే గాక మలేషియా వంటి దేశాల్లో కూడా ప్రాచుర్యం
పొందిన శతకం.
లోకరీతిని ఎండగట్టే ఈ శతకం నిండా అనేక సుద్దులు చెప్పబడ్డాయి.
పసరంబు పందైన పసుల కాపరి తప్పు
కూతురు చెడుగైన మాత తప్పు
భార్య గయ్యాళైన ప్రాణనాథుని తప్పు
తవయుండు చెడుగైన తండ్రి తప్పు
అంటాడు
అలాగే లక్షాధికారైన లవణమన్నమె కాని
మెరుగు బంగారమ్ము మింగబోడు అంటాడు
ముక్కుడితొత్తుకు ముత్యంపు నత్తేల
విరజాజి పూదండ విధవ కేల అని ఎన్నో లౌకిక విషయాలను విన్నవిస్తాడు.
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
దురితజాలమునెల్ల దునుప వచ్చు
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
బలువైన రోగముల్ బాపవచ్చు
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
రిపుసంఘముల సంహరింపవచ్చు
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
దండహస్తుని బంట్ల దరుమవచ్చు
భళిర నేనీ మహామంత్ర బలముచేత
దివ్యవైకుంఠ పదవి సాధించవచ్చు
భూషణ వికాస శ్రీధర్మపుర నివాస
దుష్ట సంహార నరసింహ దురిత దూర
అంటూ తన భక్తిని చాటుకుంటాడు
ఒకప్పటి వీథిబడి వ్యవస్థలో నరసింహశతకపద్యాలు
కంఠస్థం చేయించారంటేనే దాని విలవ తెలుస్తుంది.
గానానుకూలంగా ఉండటమే గాక వాడుక భాషకు కూడా అనుకూలమైనది సీసపద్య మొక్కటే. ఇంకాచెప్పాలంటే అన్యభాషాపదాలతో కూడా అందమైన సీసం రాసిన కవులున్నారు.
ఈ పద్యం చూడండి ఆంగ్లభాషా పదాలను
కాళ్లకూరి నారాయణరావుగారు తన మధుసేవ నాటకంలో
మార్నింగు కాగానె మంచములీవింగు
మొగమువాషింగు చక్కగా సిటింగు
కార్కు రిమూవింగు గ్లాసులు ఫిల్లింగు
గడగడా డ్రింకింగు గ్యాంబులింగు
భార్యతో ఫైటింగు బయటకు మార్చింగు
క్లబ్బును రీచింగు గ్యాంబులింగు
విత్తము లూజింగు చిత్తము రేవింగు
వెంటనే డ్రింకింగు వేవరింగు

మరలమరల రిపీటింగు మట్టరింగు
బసకు స్టార్టింగు జేబులు ఫండరింగు
దారిపొడుగునా డ్యాన్సింగు థండరింగు
సారెసారెకు రోలింగు స్లంబరింగు
ఉరుదూ పదాలను చేర్చి రాసిన సీసపద్యాలు కూడా
ఉన్నాయి.
సెహభాష్ రాందాస్ బహుతచ్ఛ పాఠాన్కి
నేర్పించెనందర్కి నేనే సెప్తాన్
నా చేతికెవడైన నమ్మి పైసా ఇస్తె
మింగేస్తాన్ పెళ్లాంతో రంజు చేస్తాన్. . . . . . . .
అదీ సీస పద్యమంటే

తేనెలొలుకు తెలుగు – 5

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

తెలుగు భాషలో పాటలు పద్యాల్లాగే సామెతలు, జాతీయాలు, నుడికారాలు కూడా జనుల అనుభవాల్లోనుండి పుట్టినవే. వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం అన్నారు పెద్దలు. వాక్యం చిరస్థాయి కావడానికి వాక్యంలోని అనుభవ సారాంశం, లయాత్మకత అతి ముఖ్యమైనవి. పదాలలోని తూగు లయాత్మకతను అందిస్తే, వాక్య భాగం విరిగే చోట యతి, అంత్య ప్రాసలు వాక్యాన్ని శబ్దరమ్యంగా తీరుస్తాయి.
కొన్ని సామెతలు చూద్దాం.
అమ్మబోతే అడివి, కొనబోతే కొరివి
చెరపకురా చెడేవు
ఇల్లలుకగానే పండుగవుతుందా
అమ్మ అల్లం పెళ్లాం బెల్లం
అంగట్లో అన్నీ ఉన్నా అల్లుని నోట్లో శని అన్నట్లు
అపాయం తప్పించుకోవడానికి ఉపాయంగావాలె
దీపముండంగనె ఇల్లు చక్కబెట్టుకోవాలె
చెడి చెల్లెలింటికి అలిగి అత్తవారింటికి పోవద్దు
ఇట్లా చెప్పుకుంటు పోతే బోలెడన్ని సామెతలు గుర్తుకు వస్తయి. వేముల పెరుమాళ్లనేటాయన ఇట్ల మన తెలుగులో ఉన్న సామెతలన్ని సంపాదించి పుస్తకం వేసిండు. పల్లెటూళ్లలో ప్రజలు మాట్లాడుకునేటప్పుడు వాళ్ల మాటలల్లో అతి సహజంగా సందర్భాన్ని బట్టి సామెతలు దొర్లుతాయి
ఎవరైనా మూర్ఖంగా ప్రవర్తిస్తే ‘ఏం మనిషో -వానికి దోచదు, మనం జెప్తే వినడు, లేకుంటే తాను బట్టిన కుందేలుకు మూడే కాళ్లంటడు అని ముచ్చట్లు జెప్తరు.
సామెతలతో కూడిన సంభాషణ ఎంతో అందంగా ఉంటుంది. అలాగే జాతీయాలు, నుడికారాలు కూడా
భాషకు అందాన్నిస్తాయి.
ఎవరైనా సోమరిగా ఉంటే మన్నుదిన్న పాము అంటాం. ఇరవైనాలుగ్గంటలు పుస్తకాలు చదివే వాళ్లను పుస్తకాల పురుగంటరు. తెలివైన వాళ్లను వాడిది పాదరసం బుర్ర అంటంఇక ఏదైనా పనిమీద అదే పనిగా తిరిగే వాళ్లను కాలికి బలపం గట్టుకోని తిరుగుతున్నడంటరు, లేక పోతే తిరిగి తిరిగి చెప్పులరిగిపోయినయ్ అంటం. అందంగా ఉంటే చిదిమి దీపం పెట్టుకోవచ్చు . కులాసాగా ఉంటే కాలుమీద కాలేసుకుని అనీ, దుఃఖంలో ఉంటే కడివెడు దుఃఖం అనీ, హుషారుగా ఉంటే రంగేళీ రాజీ అనీ వ్యవహరించటం మామూలే. అలాగే సామెతలకొస్తే ఏం పని చెయ్యని వాణ్ని ఇలాకూడా అంటారు తిండికి తిమ్మరాజు పనికి పోతరాజు. సామెతలను పరిశీలించి చూసినట్లయితే ఎంతో అనుభవంతో కూడిన అర్థం కనిపించడమే కాకుండా కవిత్వ లక్షణమైన వ్యంగ్యం కనిపిస్తుంది.
కూట్లో రాయి దీయనోడు ఏట్లో రాయిదీస్తడా అని వాపోతరు ఎవరైనా ప్రగల్భాలు పలికితే. సాధారణంగా తెలంగాణాలో సామెతను సామెతగా గాకుండా అదేదో శాస్త్రంజెప్పినట్టు అని అంటారు.
అవ్వాగావాలి బువ్వాగావాలంటే ఎట్లా అంటాం కొన్నిసందర్భాల్లో. అవ్వా బువ్వా అనే పదాలు వినసొంపుగా ఉంటాయి. వీటిని అనుప్రాస పదాలంటారు. అనుప్రాస భాషకు ఎంతో అందాన్ని చేకూరస్తుంది. పోతన పద్యాల్లో అనుప్రాస కలిగిన పద్యాలనేకం. ఈ సందర్భంలోనే భాషలోని తిట్లు, దీవెనల పదాలు కూడా తెలుసుకోవాలి. కోపం, బాధ, వ్యక్తం చేయడానికి నేరుగా తిట్టకుండ ఇంట్ల మన్నువడ, ఇంట్ల గత్తర రాను, కంట్ల మన్నువడ, చ్తులకు జెట్టలు వుట్ట వంటివి తిట్లైతే, నీ కడుపు సల్లగుండ నీ ఇల్లు సల్లగుండ, నీ కడుపలొ కాయలు గాయ, సల్లంగ బతుకు ఇలా చాలా ఉన్నాయి. ఇలాంటి జీవద్భాషయైన తెలుగు సొగసు చెప్పాలంటే చాలా ఉంది.

తేనెలొలుకు తెలుగు-4

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

కూరిమిగల దినములలో
నేరములెన్నడును కలుగ నేరవు మరియా
కూరిమి విరసంబైనను
నేరములే తోచుచుండు నిక్కము సుమతీ. . .
ఇది నేను చిన్నప్పుడు చూచిరాత కాపీలో అభ్యాసం చేసిన మొదటి పద్యం. దీని తరువాత

చీమలుపెట్టిన పుట్టలు
పాములకిరవైనయట్లు పామరుడు తగన్
హేమంబు కూడబెట్టిన
భూమీశుల పాలజేరు భువిలో సుమతీ

ఉపకారికినుపకారము
విపరీతముగాదు సేయ వివరింపంగా
అపకారికి ఉపకారము
నెపమెన్నక చేయువాడు నేర్పరి సుమతీ

బలవంతుడ నాకేమని
పలువురతో నిగ్రహించి పలుకుట మేలా!
బలవంతమైన సర్పము
చలిచీమల చేతజిక్కి చావదె సుమతీ

కమలములు నీట బాసిన
కమలాప్తుని రశ్మి సోకి కమలిన భంగిన్
తమతమనెలవులు దప్పిన
తమమిత్రులె శత్రులగుట తథ్యము సుమతీ

ఆ తరువాత ఇలాంటివే సుమతీ పద్యాలు, వేమన పద్యాలు చాలానే చూచిరాత కాపీలు నింపాను. కలాలుండేవి, సిరాబుడ్లుండేవి. కలాన్ని సిరాలో ముంచి పై గీతకు కింది గీతకూ తగిలేట్లుగా చూచిరాత రాసేవాళ్లం. చూచిరాత కాపీ పేజీల్లో మొదటిలైనులో బాపు ఎర్రసిరాతో వ్రాస్తే మిగతావన్నీ పూరించడం అందరికీ తెలిసిందే. బాపు ఊరికే అనేవారు. పదిసార్లు చదివేకంటే ఒకసారి రాస్తే బాగా గుర్తుంటుందని. పద్యాలే కాకుండా బోలెడు సామెతలు చూచిరాత రాసే వాణ్ణి.

చెరపకురా చెడేవు, దురాశ దుఃఖము చేటు, కలిమిలేములు కావడి కుండలు, ఆరోగ్యమే మహా భాగ్యము, అందని ద్రాక్షపళ్లు పుల్లన, సంతోషం సగం బలం, దూరపు కొండలు నునుపు, కోటి విద్యలు కూటికొరకే, ఆడితప్పరాదు పలికి బొంకరాదు, సత్యమేవజయతే, పరుగెత్తి పాలు త్రాగటం కన్నా నిలబడి నీళ్లు తాటం మిన్న, ముందుగొయ్యి వెనుక నుయ్యి, తంతే గారెల బుట్టలో పడ్డట్టు, ఇంకా ఎన్నో సామెతలు చూచిరాత పేరుతో ఎప్పుడూ నోట్లో మెదులుతూ ఉండేవి.
ఇవికాక
కాకి ఒకటి నీళ్లకై
కావు కావుమనుచును
చెట్టు చేమలన్ని తిరిగి
చేరెనొక్క తోటలో

తోటలోన ఉండెను
మట్టిపాత్ర ఒక్కటి
అందులోన ఉండెను
కొంచెమన్ని నీళ్లు

ఏమిచేతు దైవమా
ఎందుబోదు దైవమా
కుండ అడుగునున్నవి
అందవాయె నీళ్లు

కాకి బుర్రలోన ఒక్క
ఆలోచన తట్టెను
గులకరాళ్లు ఏరి తెచ్చి
కుండలోన వేసెను

నీళ్లు పైకి వచ్చెను
కాకి నీళ్లు తాగెను
ఉపాయమ్ము పారెను
అపాయమ్ము తొలగెను
ఇంకా
బుజ బుజరేకుల బుజ్జయ్యా,
కథ చెబుతా విను కన్నయ్యా

కాకి బజారుకు వెళ్లింది
మాంసం ముక్క దొరికింది
ముక్కుతొ ముక్కను పట్టుకుని
చెట్టు కొమ్మ పై వాలింది

టక్కరి నక్క చూచింది
కాజెయ్యాలని తలచింది
చెట్టు కిందికి చేరింది
కాకి బావ అని పిలిచింది

కాకిని బాగా పొగిడింది
పాట పాడుమని అడిగింది
మర్మం తెలియని కాకమ్మ
పొంగి నోటిని తెరిచింది

నేట కరచిన మాంసం ముక్క
నేలమీద పడిపోయింది
నక్క ముక్కను నోట కరచుకుని
తుర్రున పారిపోయింది
వంటి గేయాలు,
పైనొక పలక
కిందొక పలక
పలకల నడుమ
మెలికల పాము

చింపిరి చింపిరి గుడ్డలు
ముత్యాలవంటి బిడ్డలు

తండ్రి గర గర
తల్లి పీచుపీచు
రత్నాల వంటి పిల్లలు
వంటి పొడుపు కథలు ఎన్నో కంఠస్థంగా ఉండేవి.
ఇవన్నీ తెలుగు భాషాధ్యయన సోపానాలు.
ఇవాళ కందంతో కబుర్లు మొదలయ్యాయి గనుక కందం గురించి తెలుసుకుందాం.

కందం అచ్చమైన తెలుగు ఛందం. సీసం, ఆటవెలది, తేటగీతి మొదలగు దేశీ ఛందాలలో కందం అత్యంత ప్రాధాన్యత కలది.
ఒకప్పుడు కందం రాసినవాడే కవి అనే నానుడి కూడా వాడుకలో ఉండేది.
పదకొండో శతాబ్దానికి చెందిన నన్నయ ఆంధ్రమహాభారత రచన చేసే నాటికే కందం ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. నన్నయకంటే వంద సంవత్సరాల ముందే కరీంనగర్ జిల్లా కురిక్యాల గ్రామం దగ్గరలో ఉన్న బొమ్మల గుట్టమీద గండశిలపై చెక్కిన కందపద్యాలను పరశోధకులు కనుగొన్నారు. కురిక్యాల ప్రభువు జినవల్లభుడు రాసిన మూడు కంద పద్యాలు తొలి సాక్షీభూతమైన కందాలుగా గుర్తించారు. జినవల్లభుడు కన్నడకవి పంపని సవతి తమ్ముడు. కన్నడ మహాభారత కవి కన్నడ రత్న త్రయాలైన పంప, పొన్న, రన్న లలో ఒకడు. ఇతని విక్రమార్జున విజయంలో కూడా కొన్ని కంద పద్యాలున్నాయి. అన్నిటి కంటే ముఖ్యంగా ఈ ఇరువురు సోదరుల సమకాలికుడు, వీరికి మిత్రుడు ఇదే ప్రాంతానికి చెందిన మల్లియరేచన ఏకంగా అదేసమయంలో కందపద్యాలలో ‘కవిజనాశ్రయమ’నే లక్షణగ్రంధాన్ని రచించాడు. .

మరి జినవల్లభుని కుర్క్యాల శాసనంలోని తొలి పద్యాలెలా ఉన్నాయో చూద్దాం.

కం. జినభవనములెత్తించుట
జినపూజలు సేయకున్కి జినమునులకు న
త్తిన యన్నదానమీవుటం
జినవల్లభు బోలగలరె జినధర్మపరుల్
కం. దినకరు సరి వెల్గుదుమని
జినవల్లభు నెట్టు నెత్తు జితక వినననున్
మనుజులు గలరే ధాత్రిన్
విని తిచ్చిదుననియు వృత్త విబుధ కవీంద్రుల్
కం. ఒక్కొక్క గుణము కల్గుదు
రొక్కొండగ కొక్కలక్క లేవెవ్వరికిన్
లెక్కింప నొక్క లక్కకు
మిక్కిలి గుణపక్షపాతి గుణమణి గుణముల్

వేములవాడ చాళక్యుల వంశం వాడయిన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానకవియైన పంపమహాకవి ఒజైనమతావలంబుడైన అరికేసరిని కృతినాయకుడుగా జేసి జైనమతానుగుణంగా విక్రమార్జునవిజయం రచించాడు. మరి కొన్ని వీరిగురించిన విషయాలు విపులంగా తరువాతి భాగంలో చెప్పుకుందాం. మక్తాయింపుగా పోతన కందం ఒకటి

కం. పలికెడిది భాగవతమట
పలికించెడు వాడు రామభద్రుండట నే
బలికిన భవహరమగునట
పలికెద వేరొండు గాథ పలుకగనేలా

తేనెలొలికే తెలుగు-3

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

మారిషస్ లో సంజీవనరసింహ అప్పడు అనే ఆయన ఉన్నారు. ఆయనకు తెలుగంటే ఎంత అభిమానమంటే, ఆయన మాట్లాడేటప్పుడు పొరపాటున కూడా ఒక్క ఆంగ్ల పదం దొర్లకుండా మాట్లాడుతారు. ఆంగ్లభాషాపదాలను ఆయన అనువదించే తీరు భలే అనిపిస్తుంది. పరాయి దేశంలో ఉన్నవాళ్లకు మన భాష మీద మమకారం ఎక్కువ. ఆ విషయం అమెరికాలో సైతం గమనించాను. అక్కడిమన వారు మన తీయని తెలుగు పలుకులకై మొహం వాచి ఉంటారు. తెలుగులో మాటాడేవారు కనిపిస్తే చాలు
ఎంతో ఆదరంతో, ఆప్యాయంగా పలుకరిస్తారు.
మరి మనమేమో ఇక్కడ మన భాషను వదిలేసి పరాయి భాష మోజులో పడిపోయి అందమైన మన భాషను నిరాదరిస్తున్నాం. ముఖ్యంగాఈనాటి పిల్లల్లో
ఇది మరీ కొట్టొచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. దానికి కారణం మనకు తెలియనిది కాదు. ఈనాటి చదువులన్నీ ఆంగ్ల మాధ్యమంతో నడిచే బళ్లల్లో కావటమే. ఇతర భాషలు నేర్చుకోవద్దని నేను ఎన్నడూ చెప్పను, కానీ మన మాతృభాషను నిర్లక్ష్యం చేయవద్దనే నా తాపత్రయం.
దీనికి మరో కారణం మన దృశ్యశ్రవణ మాధ్యమాలు. వ్యాఖ్యతలుగా ఉండే వాళ్ల భాష దుర్భరంగా ఉన్న విషయం అందరికీతెలిసిందే. దీన్ని అరికట్టడానికి మనందరం పూనుకోవాల్సిందే. ’మొక్కై వంగనిది మానై వంగునా’అన్నట్లు చిన్నప్పట్నించే పిల్లలుతెలుగు భాషలో మాట్లాడ లేకపోతే పెద్దైన తరువాత అలవడటం చాలా కష్టం.
ఇక మన తేనెలొలికే తెలుగు భాష విషయానికి వస్తే
దాదాపు వెయ్యేళ్ల చరిత్రను తవ్వుకోవాలి. తెలుగు భాష తీయదనం తెలియాలంటే మన పూర్వ కవుల గురించి, వారి రచనల గురించిఅనేక విషయాలు తెలుసుకోవాలి. ’దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స’అన్న శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు వంటి సాహిత్య పోషకుల గురించి తెలియాలి. నన్నయ, తిక్కన, ఎఱ్ఱాప్రగ్గడ, శ్రీనాథుడు, పోతన. పెద్దన, తిమ్మన, ధూర్జటి, రామరాజ భూషణుడు వంటి ఎందరో కవుల గురించి, వారు రాసిన కావ్యాల గురించి, అలాగేఅన్నమయ్య, త్యాగయ్య, రామదాసువంటి భక్త కవులు వాగ్గేయకారుల గురించి, వేమన లాంటి
ప్రజాకవుల గురించి తెలియాలి. ఆధునికకవులు రచయితలు ఎందరో తమ రచనల ద్వారా తెలుగు భాషను సుసంపన్నం చేసిన వారి గురించి మన పిల్లలకు అవగాహనకల్పించడం మన కనీస బాధ్యత. పరాయి దేశంలో ‘మనబడి’ వంటి తెలుగు భాషా వికాస కార్యక్రమాలు చేపట్టి ముందడుగు వేస్తుంటేమన పిల్లలేమో అటు తెలుగూ కాని ఇటు ఆంగ్లమూ కాని సంకర భాష మాట్లాడుతుంటే ఏం బాగుంటుంది?
క్రితం నెలలో మన భాషలో అన్ని సందర్భాలకూ తగిన సాహిత్య ప్రక్రియలున్నాయని చెప్పుకున్నాం.
చిన్నతనంలోనే ఆటలతో పాటలతో మన సాహిత్యం మన బుఱ్ఱల్లోకి ఎక్కే విధంగా అనేక ప్రక్రియలు వెలువడ్డాయి. అన్ని ప్రక్రియలకూజానపదాలే నేపథ్యాలని చెప్పవచ్చు. ఇప్పుడెవరైనా చెమ్మ చెక్క ఆడుతున్నారా? జాజిరాడే వాళ్లున్నారా? బొంగరాలాట, చిర్రగోనె(గిల్లిదండు), కోతికొమ్మచ్చి(జాడ్ బందర్), దాగుడుమూతలు, గోళీ కాయలాటలు ఎక్కడున్నాయి. ఇప్పుడు పల్లెటూళ్లల్లో కూడా క్రికెట్ ఆటలమైదానాలేర్పడ్డాయి. అంటే మన సంస్కృతిలోనే మార్పు వచ్చింది.
అప్పట్లో ఎన్ని ఆటల పాటలు. .

‘చెమ్మ చెక్క చేరడేసి మొగ్గ
అట్లుపోయంగ ఆరడించంగ
ముత్యాల చెమ్మ చెక్క ముగ్గులేయంగ
రత్నాల చెమ్మ రంగులేయంగ ‘ అంటూ సాయంత్రం పూట ఆడపిల్లలు ఆడుతూ పాడుతూ దృశ్యాలేవి?
‘దాల్ దడి దసన్నపొడి’ అంటు కాళ్లూ కాళ్లూ కలిపి ఒకరి చేతులొకరు పట్టుకుని తిరిగే సన్నివేశాలెక్కడ?
‘జాజిరి జాజిరి జాజిరి జాజ
జాజిరాడుదాం జమకూడుందాం
ఎప్పుడు మనతో ఎనభై మంది
రింగుడు బిళ్లా రూపులదండా
దండ కాదురా దాసన్నమొగ్గ
మొగ్గ కాదురా మోతుకు నీడ
నీడకాదురా నిమ్మల బావి
బావి కాదురా బసంత కూర
కూర గాదురా గుమ్మడి పండు
పండు కాదురా పాపడి మీసం
మీసం కాదురా మిరాలపోతు
పోతుకాదురా పొనగిరి గట్టు’
అంటూ కాముని పున్నమకు ముందు వాడకట్టు పిల్లలందరూ చేతిలో రెండు కోలల్ని లయాత్మకంగా కొడుతూ మాపటి వేళ ఇల్లిల్లూ తిరిగేసందర్భాలు
కనిపిస్తున్నాయా? జాజిరాడుదాం జమకూడుందాం
అని కలిసికట్టుగా ఉండటానికి సందేశం ఇవ్వటమే గాక ఆడుతూ పాడుతూ కోలలాడిస్తూ ఇల్లిల్లూ తిరిగే వ్యాయామం పిల్లలకునేర్పించడంతో పాటు పరిచయాలు పెంచుతుంది. ఇప్పుడవన్నీ ఏవి?
వర్షాకాలం వచ్చీ వానలు పడక పోతే కప్పతల్లి ఆటఆడే వాళ్లు. ఓ రోకలికి మధ్య గుడ్డలో కప్పను కట్టి ఇద్దరు పిల్లలు దానిని భుజం మీదమోస్తూ మిగతా పిల్లలు వారి వెనుక నడుస్తూ
‘కప్పతల్లి కప్పతల్లి కడుపునిండ పొయ్’
అని ఇల్లిల్లూ తిరిగే వాళ్లం. ఆ ఇంటి వాళ్లు ఆ కప్పమీదా మోసే పిల్లల మీదా నీళ్లు పోసి వాళ్ల చేతుల్లో పైసో ముడికాలో పెట్టే వాళ్లు.

వానాకాలం వచ్చి వర్షాలు పడితే
వానలో తడుస్తూ
‘వానా వానా వల్లప్పా
చేతులు చాచు చెల్లప్పా
తిరుగూ తిరుగూ తిమ్మప్పా
తిరుగా లేను నర్సప్పా’
ఇవి సాహిత్య బీజాలు కావా?

‘దాగుడుమూత దండాకోర్
పిల్లీ వచ్చే ఎలుకా భద్రం
ఎక్కడి దొంగలు అక్కడ్నే
గప్ చిప్ సాంబారు బుడ్డి’
అని గుమ్ముల చాటునా, గరిసెల చాటునా, మంచాల కిందా, తలుపుల వెనుకా దాగి దొరకకుండా తప్పించుకునే ఆట ఇప్పుడుకనిపిస్తుందా ఎక్కడైనా. ఎక్కడ దాక్కుంటే దొరకకుండా ఉంటామనే విషయంలో ఆ చిన్నారి బుర్రలకు పదును పెట్టే ఆట అది.
‘ఒకటీ ఓచెలియా’
‘కాళ్లా గజ్జె కంకాళమ్మా’
వంటి ఆటల పాటలు మరుగున పడి పోయాయి.
మా చిన్న తనంలో ఊరూరా చిరుతల రామాయణం ఆడేవారు. ఇంట్లో శుభ కార్యానికో అశుభ కార్యానికో వచ్చిన అతిథుల వినోదార్థంఆడించేవారు . అలాగే యక్షగానాలు, హరికథలు, బుఱ్ఱకథలు ఒగ్గు కథలు పటం కతలు మొదలైనవన్నీ ఇప్పుడు మనంపరిశోధించుకోవాల్సిన పరిస్థితిలో ఉన్నాం. నాకు బాగా గుర్తు నేను చాలా చిన్నవాడిగా ఉన్నప్పుడు
మా ఇంటి పక్కనే ఉన్న ధర్మశాలలో ఉండే గోపాలకిష్టవాయమ్మ అనే వితంతువు నా చేత చిరుతల రామాయణం పాడించుకుంటూమురిసిపోయేది.
జానపదుల భాషలో రామాయణం
ఎంత అందంగా ఉంటుందో-
‘రామచెంద్రుడనురా రాజీవనేత్రుడను
శ్యామల వర్ణుడ-రామచెంద్రుడనురా’
అలాగే
‘మారీచ సుబాహులాము
మరియన్నాదమ్ములాము’

లంకపురివరంబు మేలైన పట్టణంబు

‘ఉంగారామా ముద్దుటుంగారామా రామా
ఉంగారామా రామా’

‘ఏకాదశి శివరాత్రి ఏకామై ఉన్నాను
ఏకామై ఉన్నాను
నీకేమిబెడుదుర కొడుకో ఓ ఆంజనేయ’

వంటి జానపదుల గేయరూపకాలను విన్నవాళ్లకి ఆ మాధుర్యం తెలుస్తుంది. ఒకవైపు పామరుల్లో పాట, మరోవైపు పండితుల్లో పద్యం దినదిన ప్రవర్ధమానంగా పెరిగి తెలుగు భాషకు ఎనలేని సాహిత్య సంపదను చేకూర్చింది. పామరులకోసం పండితులు రాసిన ద్విపదకావ్యాలు ఆటవెలది, తేటగీతి కంద పద్యాల వంటి దేశి ఛందస్సులో రాయబడ్డ కావ్యాలనేకం ఉన్నాయి. శ్రీనాథుని పల్నాటి చరిత్రద్విపద కావ్యం
అలాగే గోనబుద్ధారెడ్డి రాసిన రంగనాథ రామాయణం వంటివి అప్పట్లో పాఠ్యాంశాలుగా ఉండేవి. అలాగే ఊర్మిళ నిద్ర లాంటి స్రీలపాటలు
ద్విపద ఛందస్సులో ఉండి హాయిగా పాడుకునే వీలుండేది. విసురుకుంటూనో వత్తులు చేసుకుంటూనో
శ్రీరామ భూపాలుడూ పట్టాభిషిక్తుడై కొలువుండగా
భరతశత్రుఘ్నులపుడూ రాఘవుని చేరి పాదములొత్తగా అంటూ దీర్ఘాలు తీసుకుంటూ పాడే వాళ్లుఇప్పుడంతా టీవీమయం నగరాల్లోపల్లెల్లోసైతం.

ఈ ద్విపదలే విరిచి ఉయ్యాలో, వరలో చివర్లో కలిపి బతుకమ్మ పాటలు హోళీ పాటలూ పాడేవారు
హోళీ హోళీర రంగ హోళీ చెమ్మ కేళిల హోళీ
హోళీ పండుగొచ్చిందమ్మ హోళీ చెమ్మ కేళిల హోళీ
పల్లె పడుచులు చప్పట్లు కొడుతూ పాడుతుంటే వినడానికి ఎంత బాగుండేదో,
అలాగే నదులున్న చోట పడవల పాటలూ, వరినాట్లు
వేస్తూ పాడే పల్లెపదాలు ఇప్పుడు కనమరుగయ్యాయి. భాష బతకడానికి సందర్భాలు కూడా అవసరమే.

శ్రీనాథుడు రచించిన పల్నాటి చరిత్ర ద్విపద కావ్యం.
బాలచంద్రుడు తోటి బాలురతో కూడి బొంగరాల ఆట ఆడటం ఎంతో హృద్యంగా వర్ణించారు.
. ద్వి. బాలురతో గూడి బాలచంద్రుండు
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ముత్యాల జాలను ముదమున జుట్టి
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
అలాగే
శ్రీకృష్ణుడు బాల్యంలో గోపబాలకులతో ఆటలాడే విధానాన్ని పోతన సీస పద్యంలో ఎలా వర్ణించాడో చూడండి

సీ. గోవల్లభుడ నేను గోవులు మీరని
వడి ఱంకె వైచుచు వంగి యాడు
రాజు నే భటులు మీరలు రండు రండని
ప్రాభవంబున బెక్కు పనులు పనుచు
నే దస్కరుండ మీరింటివారని నిద్ర
పుచ్చి సొమ్ములు గొని పోయి యాడు
నే సూత్రధారి మీ రిందఱు బహురూపు
లని చెలంగుచు నాటలాడ బెట్టు

తే. మూల లుఱుకును డాగిలి మూతలాడు
నుయ్యలల నూగు జేబంతు లొనర వైచు
జార జోరుల జాడల జాల నిగుడు
శౌరి బాలురతో నాడు సమయమందు

తేనెలొలుకు తెలుగు-2

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

భాషలోని తియ్యదనం తెలియాలంటే కొంచెం వెనక్కి వెళ్లక తప్పదు. నగరాలు ఇంతగా అభివృద్ధి చెందని కాలంలో గ్రామీణ జీవితాల్లోకి తొంగి చూస్తే…
అప్పటి ఆటలు, పాటలు, వేడుకలు, సంబరాలు, జాతరలు, బారసాలలు, వ్రతాలు, నోములు, పెళ్లిళ్లు, పేరంటాలు అన్నీ సాహిత్యంతో ముడిపడి ఉన్నవే.
పుట్టిన దగ్గర్నుంచి పుడకల్లోకి చేర్చేదాకా అన్ని సందర్భాలను సాహిత్యమయం చేశారు మనవాళ్లు.
పుట్టిన పిల్లవాడు ఏడుస్తుంటే ఊరుకోబెట్టడానికి తల్లి
చిన్నగా రాగం తీస్తూ పాట పాడుతుంది. ఏమని. .
.
‘ఏడవకు ఏడవకు చిన్నినాయనా
ఏడిస్తె నీ కళ్ల నీలాలు గారు
నీలాలుగారితే నే చూడలేను
పాలైన గారవే బంగారుకళ్లా’ జో జో

ఆప్యాయత నిండిన అలతి పదాల్లో ఎంత సొగసున్నదో చూడండి. ఏడవకురా నాన్నా ఏడిస్తే నీ కళ్లల్లో నీళ్లు కారుతాయి. నీ కన్నీళ్లు నేను చూడగలనా అనే తల్లి మనసు ఎంత సుందరంగా పాటలో ఒదిగిందో.
ముప్పయి నలభై ఏళ్ల కిందివారు విన్నవే ఇవన్నీ. ఇంట్లో బారసాల, అదే తెలంగాణాలో ఐతే ఇరవైయొక్కటో దినం నాడు పాపనో బాబునో తొట్లెలో వేసి పేరంటాళ్లందరూ తలా ఒక లాలి పాటగాని, జోలపాటగాని పాడటం ఆనవాయితీ. వాటిల్లో

జో అచ్యుతానంద జోజో ముకుందా
లాలి పరమానంద రామ గోవిందా బాగా ప్రసిద్ధి వహించింది.

అలాగే ఇంకాస్త పెద్దైన తరువాత పిల్లవాడికి ఉగ్గు తినిపిస్తూనో, ఏడిచే పిల్లణ్ని ఓదారుస్తూనో ఆరు బయట వెన్నెల్లోకి వెళ్లి

చందమామ రావె జాబిల్లి రావె
కొండెక్కి రావె గోగు పూలుతేవె అంటూ సముదాయించేవారు.

అప్పుడప్పడే నిలబడే పిల్లల్ని అమ్మమ్మనో నానమ్మనో ఆడిస్తూ
తారంగం తారంగం
తాండవకృష్ణా తారంగం
వేణూనాథా తారంగం
వేంకటరమణా తారంగం అని

అరచెయ్యి తిప్పుతూ పాడుతూంటే వాళ్లూ అలాగే తిప్పటం చూసి మురిసిపోయే సన్నివేశాలు ఇప్పుడు అరుదయ్యాయి. ఎందుకంటే ఒకప్పుడు సమిష్టి కుటుంబం ఉండేది. ఇంట్లో ఒకరో ఇద్దరో పెద్ద వయసు వాళ్లు, అలాగే నడీడు వాళ్లు, పడుచు జంటలు, అమ్మాయిలు , అబ్బాయిలు, చిన్న పిల్లలు అందరూ కలిసి ఉండటంతో సందడి ఉండేది, సరదాలుండేవి. వంటలూ, వార్పులూ, వడ్డనలూ, ఉప్పునీళ్ల మోత, మంచినీళ్ల మోత ఇలాంటివన్నీ ఇప్పుడు కనిపించే అవకాశం లేదు. భార్యా భర్తలు ఉద్యోగాలకు, చిన్న పిల్లలుంటే బేబీ కేర్ సెంటర్లకు, పెద్దపిల్లలయితే స్కూళ్లకు, ముసలి వాళ్లు అయితే పల్లెటూళ్లల్లోనో, వృద్ధాశ్రమాల్లోనో ఉండేసరికి ఈ అచ్చట్లూ ముచ్చట్లూ కనుమరుగవుతున్నాయి. ఇది గమనించాల్సిన విషయం.

భాష తీయదనం తెలియాలంటే ఆడవాళ్లు కాని మగవాళ్లు కాని ముచ్చట్లు పెట్టుకునేప్పుడు గమనించాలి. సందర్భానికి తగిన హావభావాలు, ఆనందాశ్చార్యాలు మాటల్లో కలగలిసి ఒక అనుభూతిని కలిగిస్తాయి. వెనకటి వాళ్లయితే మాటల్లో జాతీయాలు నుడికారాలు అలవోకగా పొదిగి మాట్లాడేవారు. అవి సహజసుందరాలు.
“ఏమో వొదినా. ఈయన కాలికి బలపం కట్టుకుని తిరుగుతున్నారు పిల్లదాని సంబంధం కోసం. చెప్పులరిగేట్టు తిరిగినా ఒక్క సంబంధమూ కలిసిరావడంలేదు. అంగట్లో అన్నీ ఉన్నా అల్లుని నోట్లో శని అన్నట్టు. ఏం చెయ్యడమో దిక్కుతోచడం లేదు.

అవునమ్మా నువ్వన్నది నిజమే. అయినా దేనికైనా కాలం కలిసి రావాలి. కల్యాణం వచ్చినా కక్కు వచ్చినా ఆగదన్నట్టు పెళ్లి ఘడియ వచ్చిందంటే అన్నీ వాటంతటవే జరిగి పోతాయి. “

“అబ్బో మా మనవలు వస్తే ఇల్లు పీకి పందిరి వేస్తారు”

“వాడొస్తే కొంప కొల్లేరే”

“వాళ్లాయన నోరు మెదపరు. అది ఏం చెబితే దానికి గంగిరెద్దులా తలూపుతారు. ”

ఒకప్పటి నవలలు చదివినా, పాత తెలుగు సినిమాలు చూసినా జీవద్భాషయైన తెలుగు సోయగం కనిపిస్తుంది.
కవులైనా రచయితలైనా సహజమైన సన్నివేశాలను తమ రచనల్లో పొందు పరిచినప్పుడు అవి అందించే ఆనందం అంతా ఇంతా కాదు.

గోప బాలకులు చల్దులారగించే సన్నివేశాన్ని పోతన్న సీస పద్యంలో చిత్రీకరించిన విధానాన్ని చిత్తగించండి.

సీ. మాటిమాటికి వేలు మడిచి యూరించుచు
యూరుగాయలు దినుచుండునొక్క
డొకని కంచములోని దొకడు చయ్యన మింగి
చూడులేదని నోరు చూపు నొక్క
డేగు రార్గుర చట్టు లెలమి బన్నిద మాడి
కూర్కొని కూర్కొని కుడుచు నొక్క
డిన్నియు దగబంచి యిడుట నెచ్చెలితన
మనుచు బంతెన గుండులాడు నొకడు

ఆ. కృష్ణు జూడు మనుచు గికురించి పరు మ్రోలి
మేలి భక్ష్య రాశి మెసగు నొకడు
నవ్వు నొకడు సఖుల నవ్వించు నొక్కడు
ముచ్చటాడు నొకడు మురియి నొకడు

ఎంత అందమైన సన్నివేశం. ఎంత రమ్యమైన వర్ణన.
నలుగురు పిల్లలు చేరితేనే సందడి. అలాంటిది కలిసి తింటే రకరకాల మనస్తత్త్వాలు కలిగిన గోప బాలకుల ఆకతాయితనం ఎలా ఉంటుందో సహజ సుందరంగా రచించారు. చదువుతుంటే మన బాల్యాలు మనకు గుర్తు రావటం ఖాయం. ఈ పద్యానికి ప్రత్యేకంగా వివరణ అవసరం లేదనుకుంటున్నా. వచ్చే నెల మరిన్ని కబుర్లు చెప్పుకుందాం.

తేనెలొలుకు తెలుగు-1

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

మాలిక పాఠకులకు నమస్సులు.

తేనె కడలి తెలుగు మాట
పూల పడవ తెలుగు పాట
వెన్నెలగని వెలుగు బాట
వెన్న పూస తెలుగు భాష

నన్నయాది కవులచేత వన్నెతీర్చబడిన భాష
అన్నమయ్య పదములతో అందగించబడిన భాష
కన్నడభూరమణునిచే సన్నుతించబడిన భాష
దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స ఎన్నబడిన భాష

త్యాగరాజు కీర్తనలతొ రాగమయిన యోగభాష
రామదాసు భజనలలో రంగరింపబడిన భాష
పద్యమందు గద్యమందు హృద్యముగా నిముడు భాష
చోద్యమొప్ప గేయములో జయమునొందె జనులభాష

అని మన తేనెలొలుకు తెలుగు గురించి ఒక గేయం రాసానెప్పుడో. సుందరై తెలుంగు అన్నాడు మన పొరుగు అరవకవి సుబ్రహ్మణ్య భారతి. తెలుగు భాష ఇతిహాసాలు, కావ్యాలు, ప్రబంధాలు, కీర్తనలు, భజనలు, గేయాలు, హరికథలు, బుర్రకథలు, శతకాలు, సామెతలు, కథలు, నవలలు, నాటకాలు, జోలపాటలు, లాలిపాటలు, గొబ్బిపాటలు, బతుకమ్మ పాటలు, జానపద గేయాలు, ఉద్యమగీతాలు, సినిమాపాటలు -ఇలా విస్తృతమైన సాహిత్య సంపదగా విలసిల్లింది. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా తెలుగు తెలిసిన వారు, తెలుగు మాట్లాడేవాళ్లు కోట్లది మంది ఉన్నారు. ప్రపంచభాషల్లో వినసొంపుగా ఉండే భాష ఇటలీ భాషనట. మన తెలుగు కూడా విన సొంపుగా ఉంటుందని ‘ఇటాలియన్ ఆఫ్ ద ఈస్ట్’ అన్నారు.

ఇంత గొప్ప భాష అంతరించి పోతుందేమోనని ఇటీవల అందరికీ భయం పట్టుకుంది. ఆంగ్లేయుల పుణ్యమా అని మన దేశంలో మాతృభాష కంటే కూడా ఆంగ్ల భాష మీద మోజు పెరిగింది. దాంతో అన్నీ ఇంగ్లీషు మీడియం పాఠశాలలైపోయాయి. తెలుగు భాష మీద చిన్న చూపు మొదలైంది. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో మనం చూస్తూ ఊరుకుందామా -మన పిల్లలకు మన తెలుగు భాష గొప్పదనం గూర్చి తెలియజెప్పుకుందామా. నాకు తెలుసు మీ అందరికీ లోలోపల ఆ బాధ రగులుతున్నదని. మన పిల్లలు మన తెలుగులో స్వచ్ఛంగా, స్పష్టంగా మాట్లాడలేక పోవటం చూచి గుండె తరుక్కు పోతుందని. అందుకే మన పిల్లలకు మన తెలుగును పరిచయం చేసుకుందాం. మన పద్యాలు నేర్పిద్దాం. మన పాటలు పాడిద్దాం. మన కవులను పరిచయం చేద్దాం. మన కథలు చదివిద్దాం. అందుకు నెల నెలా మన పిల్లలు సులభంగా తెలుగు భాషను నేర్చుకునే విధంగా తెలుగు ముచ్చట్లు చెప్పుకుందాం.

మా బాపు అంటే మా నాన్న తెలుగు పండితులు. నా చిన్నతనంలో అంటే నా అయిదేళ్ల వయస్సులో నేను మా బాపుతో బడికి వెళ్లే వాడిని. ఆయన నన్ను మేజాబల్ల అంటే టేబుల్ మీద కూచోబెట్టి పిల్లలకు పాఠాలు చెప్పేవారు. అప్పటికి నాకింకా భాషంటే ఏమిటో తెలియక పోయినా ఆయన చదివే పద్యాలు చెవులకింపుగా ఉండేవి. ఆయన పద్యాన్ని రాగయుక్తంగా ఒకసారి, పద విభజన చేసి మరొక సారి, అర్థం వివరించడం మూడో సారి చేయటంతో ఒకే పద్యం మూడుసార్లు వినడంతో పద్యం పరిచయమైనదిగా అనిపించేది. అసలు తెలుగు భాష సొగసంతా పద్యంలోనే ఉందంటాను నేను.

ఉదాహరణకు భాగవతంలో ఒక చిన్న పద్యం తీసుకుందాం. కృష్ణుడు రేపల్లెలో, నందుని ఇంట, యశోదమ్మ ఒడిలో పెరిగాడన్న సంగతి మనకు తెలిసిందే. చిలిపి కృష్ణుడు యశోదమ్మ కన్నుగప్పి గోపికల ఇండ్లకు వెళ్లి నానా ఆగడాలు చేసి ఏమీ ఎరుగని వాడిలా మళ్లీ యశోద దగ్గరకు చేరేవాడు.
ఆ కన్నయ్య ఆగడాలు భరించలేక గోపికలందరూ యశోదమ్మ దగ్గరకు వచ్చి తమ గోడు వెళ్లబోసుకునే సందర్భంలో ఓ చిన్న కంద పద్యం రాశారు భాగవతం తెలుగులో రాసిన పోతన. ఆ పద్యం చూడండి.

కం. ఓయమ్మ నీ కుమారుడు
మా యిండ్లను పాలు పెరుగు మననీడమ్మా
పోయెదమెక్కడి కైనను
మాయన్నల సురభులాన మంజులవాణీ

ఈ పద్యాన్ని మా బాపు ముందుగా చక్కగా గోపికలందరూ మొరపెడుతున్నట్లుగా రాగయుక్తంగా చదివేవారు. ఆ తరువాత పద విభజనచేయడం. అంటే
ఓయమ్మ-ఓయమ్మా, ఓ యశోదమ్మా
నీ కుమారుడు-ఇదిగో నీ కొడుకు ఈ చిన్నికృష్ణుడు
మా యిండ్లను-మా ఇళ్లల్లో, పాలు పెరుగు-పాలూ పెరుగూ,
మననీడమ్మా-ఉండనీయటంలేదమ్మా, దక్కనీయటం లేదమ్మా,
పోయెద మెక్కడికైనను-మేము ఎక్కడికైనా పోతాము,
మాయన్నల-మా అన్నగారల, సురభులాన
ఆవుల మీద ఒట్టు-మంజులవాణీ-మంజుల-మృదువుగా ,
వాణీ-మాటలాడే ఓ యశోదమ్మా

ఇక మూడోసారి పద్యం మళ్లీ చదివి భావం చెప్పేవారు.

ఓ యశోదమ్మతల్లీ, నీ కొడుకు మా ఇళ్లల్లో దూరి చాటుమాటుగా పాలూ పెరుగూ తాగి మాకు లేకుండా చేస్తున్నాడు. ఇక మేం ఇక్కడ ఉండలేము. ఎక్కడికైనా వెళ్లిపోతామమ్మా. మీ పిల్లవాడి అల్లరి మా వశం కావటం లేదు. మాఅన్నల ఆవులమీద ఒట్టు. మేం వెళ్లి పోతాం అని యశోదకు గోపికలు మొరపెట్టుకుంటారు. అని అదే పద్యం పిల్లల్లో ఒకరిని యశోదగా మరొకరిని చిన్ని కృష్ణుడుగా చూపిస్తూ హావ భావాలతో పద్యం వివరిస్తే ఇక ఆ పద్యం పిల్లల బుర్రల్లోకి దూరకుండా ఉంటుందా. వాళ్ల పెదవుల మీద ఆడకండా ఉంటుందా. ఒకసారి పద్యం ఆ వయస్సులో బుర్రకెక్కిందో ఇక జీవితాంతం మెదడును వదిలిపెట్టదు. అదీ పద్యం మహాత్మ్యం.

అయితే ఆయనలా పాఠాలు చెబుతుంటే విని ఓ రోజు ఇంట్లో ఆయనలాగే పద్యం చదివాను. ఆ పద్యమేమిటో తెలుసా.

అలవైకుంఠపురంబులో నగరులో ఆమూలసౌధంబు దా
పలమందారవనాంతరామృతసరఃప్రాంతేందుకాంతో
త్పలపర్యంకరమావినోదియగునాపన్న ప్రసన్నుండు వి
హ్వలనాగేంద్రముపాహిపాహి యన్ గుయ్యాలించి సంరంభియై.

అని అలవోకగా చదివేయటంతో ఇంటికి ఎవరు వచ్చినా నన్ను పద్యం చదివి వినిపించమనే వారు. నేను గడగడా అప్పజెప్పేవాణ్ని. అప్పటికి దాని అర్థం తెలియక పోయినా పెద్దగయిన తరువాత అర్థం చేసుకోవచ్చు. కాని నోటికి రావాలంటే మాత్రం చిన్నప్పటినుంచే అలవాటు చెయ్యాలి.