సౌందర్యలహరిలోని ఓ పది శ్లోకాలు!

రచన: శారదా ప్రసాద్

కొంతమంది మిత్రులు, హితులు ‘సౌందర్యలహరి’ నుండి ఒక పది రోజులు పది శ్లోకాలకు, వాటి అర్ధాలు, వివరణలను క్లుప్తంగా చెప్పమని కోరారు. మనం చేయవలసిన పనులు ఇలానే మన వద్దకు వస్తాయి. నా వద్దకు వచ్చిన ఆ ప్రతిపాదనను అమ్మవారి ఆజ్ఞగా, ఆశీస్సుగా తీసుకొని వ్రాయటానికి ఉపక్రమించటానికి ముందుగా, అమ్మను కీర్తించే శక్తిని అమ్మనే ప్రసాదించమని ప్రార్ధించి శ్రీకారం చుట్టాను. నాకు తెలియకుండానే అలా ఒక పది శ్లోకాలకు అర్ధాలను, నాకు తోచిన భావంలో, నాకు వచ్చిన, నచ్చిన భాషలో చెప్పటానికి ప్రయత్నించాను. నిజానికి, నాలాంటి స్వల్పునకు ఇది తలకు మించిన భారం. ఆ భారాన్ని కూడా అమ్మవారే మోసి, నన్ను తన చేతితో దిద్దించి వ్రాయించి మరోసారి అక్షరాభ్యాసం చేసింది. ఈ వయసులో అటువంటి గురువే కావాలి! నాలో నిజమైన ‘అక్షరాన్ని’నాటింది అమ్మ. దానికి నీరు పోసి పెంచుకోవలసిన బాధ్యత నాది. నిజానికి సౌందర్యలహరిలో ఒక పది శ్లోకాలను ఎన్నటం అపరాధమే! అమ్మవారికి పూజా పుష్పాలుగా ఒక పది శ్లోకాలను మాత్రమే సమర్పించే సమర్ధతను, అర్హతను అమ్మ నాకు ప్రసాదించిందేమో! అదే పరమానందంగా భావించి ఆ లహరిలో తేలియాడాను. వీటిని వ్రాయటానికి శ్రీ జి.యల్. యన్.శాస్త్రి గారు వ్రాసిన సౌందర్యలహరిని కొద్దిగా ఆధారంగా చేసుకొని వ్రాసాను. వారికి భక్తిపూర్వక కృతజ్ఞలతో!
ఇక, అమ్మవారి అనుగ్రహంతో అవధరించండి. అన్ని సౌందర్యాలు ఏనాటికైనా వాడిపోవలసినవే! ఈ నాటి అందాల రాశులు రేపటికి పనికి రాని(రాణి) కాసులవుతారు. ‘నశించని అసలు సిసలు సౌందర్యాన్నే ఆరాధించండి, అదే మిమ్మల్ని మోక్షానికి దగ్గరగా తీసుకెళ్ళుతుంది ‘అని చెప్పటమే ఆది శంకరుల భావన! అసలు సౌందర్యలహరి అంటే ఏమిటి?ఇది ముచ్చటైన మూడు పదాల కలయిక. సౌ: -అంటే మోక్షం, దరి -అంటే దగ్గరికి, లహరి-అంటే కెరటం. మూడు పదాలను కలిపి చెప్పుకుంటే, సౌందర్యలహరి అంటే, మోక్షమార్గానికి చేర్చే అల(కెరటం) అని చెప్పుకోవచ్చు. శ్రీ ఆదిశంకరుల భక్తి కావ్యాలలో, భక్తితో పాటు గొప్ప సాహితీ సంపద పుష్కలంగా లభిస్తుంది. శ్రీ ఆదిశంకరుల సౌందర్యలహరిలో మనం కూడా తేలియాడుదాం. అంటే, అమ్మ ఒడిలో హాయిగా విశ్రమించి ఆనందించుదాం!
సౌందర్యలహరిలో నుండి పది శ్లోకాలను ఎన్నిక చేయటమే పెద్ద అపరాధం. ఎందుకంటే , అన్ని శ్లోకాలు పరమాన్నం లాగా ఉంటాయి. ‘అమ్మకు’ నైవేద్యంగా కొన్నిటికి నాకు తోచిన అర్ధాన్ని చెప్పటానికి ప్రయత్నిస్తాను. సాధ్యమైనంత వరకు అక్షర దోషాలు లేకుండా చెప్పటానికి ప్రయత్నిస్తాను. సద్బుధ్ధితో చేసే పనులలో అమ్మ దోషాలను ఎంచదు. ఈ ప్రయత్నాన్ని మిత్రులు సహృదయంతో స్వీకరించి, నన్ను ఆశీర్వదించమని వేడుకుంటున్నాను. అందరూ అమ్మ ప్రేమకు పాత్రులు కావాలనే ఆకాంక్షతో. . .
సౌందర్యలహరిలోని మొదటి శ్లోకమే, ఆ గ్రంధసారాన్ని మొత్తం తెలియ చేస్తుంది.

ఇప్పుడు ఆ మొదటి శ్లోకాన్ని, దాని అర్ధాన్ని వివరించటానికి ప్రయత్నిస్తాను.

శివ శ్శక్త్యా యుక్తో యది భవతి శక్త: ప్రభవితుమ్
న చే దేవం దేవో నఖలు కుశల: స్పందితు మపి
అతస్త్వా మారాధ్యాం హరిహర విరించాదిభి రపి
ప్రణంతుం స్తోతుం వా కథ మకృతపుణ్య: ప్రభావతి.
అర్ధం-తల్లీ! భగవతీ!! సాక్షాత్తు పరమశివుడంతటివాడు శక్తిస్వరూపిణి అయిన నీతో కలసి ఉండటం వల్లనే ఈ సర్వ జగత్తును, సమస్త సృష్టినీ చేయుటకు సమర్ధుడగుచున్నాడు. అలా, నీతో కూడి యుండనిచో, శివుడైనను చలించలేడు, శక్తివంతుడు కాలేడు. త్రిమూర్తులచేత కూడా పూజించబడే నిన్ను గురించి నమస్కరించటానికి గానీ, ఆరాధించటానికి గానీ, స్తుతించటానికి గానీ పుణ్యం చేయని వాడు ఏ విధంగా అర్హుడు?(అర్హుడు కాదని అర్ధం)ఈ విధంగా శంకర భగవత్పాదులు సౌందర్యలహరిలోని మొదటి శ్లోకంలోనే ‘అమ్మ’ గొప్పతనాన్ని గురించి కవితాత్మకంగా చెప్పారు. అమ్మ దయ ఉంటేనే అయ్య అనుగ్రహం లభించేది!సౌందర్యలహరిలో మొత్తం నూరు శ్లోకాలు ఉంటాయి. మొడటి 41 శ్లోకాలు గల భాగాన్ని ఆనందలహరి అని, తరువాతి 59 శ్లోకాలు గల భాగాన్ని సౌందర్యలహరి అని అంటారు. మొదటి భాగమునందు కుండలినీ యోగానికి సంబంధించిన షట్చక్ర, తంత్ర, యంత్ర, మంత్ర శాస్త్ర రహస్యాలు ఎక్కువుగా ఉంటాయి. రెండవ భాగమైన సౌందర్య లహరిలో అమ్మవారి నఖశిఖపర్యంత వర్ణన ఉంటుంది. అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని వర్ణించే సందర్భంలో వాటిలో కొన్ని శ్రీ విద్యా రహస్యాలు కూడా ఉంటాయి.

ఇప్పుడు మనం మొదటి భాగమైన ఆనందలహరిలోని, 5 వ శ్లోకం, దాని అర్ధాన్ని గురించి చెప్పుకుందాం!
హరి స్త్వా మారాధ్య ప్రణత జన సౌభాగ్య జననీం
పురా నారీ భూత్వా పురరిపుమపి క్షోభమనయత్
స్మరో పి త్వాం నత్వా రతినయన లేహ్యేన వపుషా
మునీనా మప్యంత: ప్రభవతి హి మోహాయ మహతాం
అర్ధం– తల్లీ!పరమ పావనీ!!నిన్ను ఆరాధించే భక్తులకు సౌభాగ్యాలను ప్రసాదించే వరదాయినివి నీవు. నిన్ను ఆరాధించే పూర్వమొకసారి శ్రీమహావిష్ణువు జగన్మోహినీ అవతారాన్ని పొంది, త్రిపురహరుడైన శివుని సైతం మోహంలో పడేసాడు. శివుని మనసుని కలవర పెట్టాడు. అలాగే, మన్మధుడు కూడా నిన్ను స్థుతించి, నీ దయకు పాత్రుడై తన భార్య అయిన రతీదేవికి కన్నుల పండుగ గొలుపు సుందర శరీరాకృతిని పొందటమే కాకుండా జితేంద్రుడై, మౌనంగా తపస్సు చేసుకునే ఋషులను కూడా మోహానికి దాసులను చేయు సమర్థుడయ్యాడు కదా?
వివరణ-అమ్మను ఆరాధించి, ఆమె దయను పొంది–అసమాన్యులైనవారిని ఆట పట్టించిన ఇరువురి పూర్వ గాధలీ శ్లోకంలో ప్రస్తావించబడ్డాయి.
రతీ మన్మధుల అంతరార్ధం-‘స్మరుడు’ అనగా మన్మధుడు. అతని భార్యే రతీదేవి. అతిలోక సుందరి ఈమె. భార్యాభర్తల ప్రేమానురాగాల దాంపత్యానికి వీరు ప్రతీకలు. ‘రతి, ‘అంటే, ఆసక్తి, అనురక్తి. ‘మన్మధం’అంటే మానసిక మధనం, అంటే ‘అనుభూతి’, అంటే ప్రతి వ్యక్తిలోనూ ఆసక్తిని రేకెత్తించేది ‘రతి’ కాగా, అనుభూతిని ప్రసాదించేవాడు మన్మధుడు. అందుకనే మానవులలోని ఆసక్తి, అనుభూతులకు వీరు సంకేతాలు. అమ్మవారి కుమారుడైన మన్మధుని కంటితో కాల్చినందుకు శివునకు సైతం కామప్రభావం ఎలా ఉంటుందో, రుచి చూపించిన ఘనుడు మన్మధుడు. ఇది అతని ప్రభావం కాదు, కేవలం అమ్మవారి కరుణా కటాక్షమే!అమ్మవారి చల్లని చూపులకు నోచుకున్న మన్మధుడు ముక్కంటి కంటి బారినుండి కూడా తప్పించుకొని, అనంగుడయ్యాడు (శరీరం లేకుండా జీవించటం). సామాన్యుడైన మన్మధుడు అమ్మవారి దయకు పాత్రుడు కావటం వల్లనే ఇది సాధ్య పడింది. అమ్మవారి అనుగ్రహం వుంటే, సామాన్యులు అసమాన్యులవుతారని శ్రీ శంకరభగవత్పాదులు ఈ శ్లోకంలో చక్కగా వివరించారు.

ఇప్పుడు మనం ఆనందలహరి లోని ఎనిమిదవ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం!
సుధా సింధోర్మధ్యే , సురవిటపివాటీపరివృతే
మణిద్వీపే నీపోపవనవతి చింతామణిగృహే
శివాకారే మంచే పరమశివపర్యంక నిలయాం
భజంతి త్వాం ధన్యా: కతిచన చిదానందలహరీం
అర్ధం-లోకపావనీ! సుధాసముద్రపు మధ్యప్రదేశంలో చుట్టూ కల్పవృక్షములు గల మణిమయ ద్వీపంలో, కదంబ వనంలో, చింతామణులతో నిర్మించబడ్డ గృహము నందు, శివాకారపు మంచమునందు, సదాశివుని అంకభాగం నిలయంగా కలిగి, జ్ఞానానంద తరంగ రూపంగా ఉన్న నిన్ను–కృతార్ధులైన వారు మాత్రమే సేవించి తరించు చున్నారు.
వివరణ -పైన తెలిపిన విధంగా జగన్మాతను అంతర్ముఖంగా ధ్యానించి, సేవించి తరించువారు బహు స్వల్ప సంఖ్యలో ఉంటారని ఆది శంకరులు చెప్పుచున్నారు. ఆత్మానందం పొందుటకు–ఆడంబరములైన పూజాదులు అవసరం లేదనియూ, స్థిర చిత్తంతో అమ్మవారిని ధ్యానించి కూడా సులువుగా మోక్షం పొందవచ్చని ఈ శ్లోకం లోని అంతరార్ధం. ‘లలితా సహస్రనామం స్తోత్రం’లోని — శివ కామేశ్వరాంకస్థా, సుమేరు శృంగమధ్యస్థా, బైందవాసనా, సుధాసాగర మధ్యస్థా, శివశక్తైకరూపిణీ , పంచ బ్రహ్మాసనస్థితా మొదలగు అమ్మవారి నామాలు , ఈ శ్లోకంలో చక్కగా అమరినవి. అనంతకోటి నామాలుగల అమ్మను ప్రేమతో ఏ పేరుతో పిలిస్తే పలుకదు ?

ప్రస్తుతం మనం ఆనందలహరి లోని 21వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం!
తటిల్లేఖా తన్వీం తపనశశి వైశ్వానరమయీం
నిషాణ్ణాం షణ్ణా మప్యుపురి కమలానాం తవ కలాం
మహా పద్మాటవ్యాం మృది తమల మాయేన మనసా
మహాంత: పశ్యంతో దధతి పరమాహ్లాదలహారీం
అర్ధం-అమ్మా జగజ్జననీ! మెరుపు తీగలాంటి అందమైన, సూక్ష్మమైన, పొడవైన క్షణకాల తేజోవంతమైన కాంతితో, సూర్యచంద్రాగ్నిరూపాల సమన్వయంతో, షట్చక్రాల ఆవల గల గొప్ప తామర వనమందు(అనగా సహస్రారం కమలమందు) వెలుగొందే నీ మహాకళ–కామాది మాలిన్యాలను పోగొట్టుకున్న మహాఋషులైన యోగీశ్వరులు, ధ్యానించి నీ ‘మహదానందలహరి’లో తనివి తీరా తేలియాడుతున్నారు, ఓలలాడుతున్నారు.
వివరణ-ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అనుగ్రహానికి పరాకాష్ట. వివేకం, వాక్చాతుర్యం, రచనా నైపుణ్యం, అందం, ఐశ్వర్యం, ఇతరులను ఆకర్షించే వ్యక్తిత్వం, సేవాతత్పరత లాంటి ఇన్ని గుణాలు ఉన్నప్పటికీ , ఇంకా పొందవలసిన సంపద ఒకటి మిగిలి ఉంది. అదే మోక్ష మార్గం. అదే ప్రతి జీవి జీవితానికి అంతిమ లక్ష్యం. దీనినే, అన్నిటినీ మించి ఆనందం కలిగించే’పరమపదం’ అని పెద్దలు అన్నారు. శ్రీ విద్య, శ్రీ చక్రోపాసన లోని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం కూడా ఇదే. అలా సాధన చేసిన మహాఋషులు ఈ భౌతిక ప్రపంచంలో ఉన్నప్పటికీ, వారికి భౌతికమైన సంపదల మీదా, ఆనందాల మీదా కోరికలు ఉండవు. ఈ స్థితికి చేరుకోవటానికి కూడా అమ్మవారి అనుగ్రహం ఉంటేనే చేరుకోగలం.

ఇప్పుడు మనం సౌందర్యలహరి లోని 49వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

విశాలా కళ్యాణీ స్ఫుటరుచి రయోధ్యా కువలయై:
కృపాధారా ధారా కిమపి మధురా భోగవతికా
అవంతీ సృష్టి స్తే బహునగర విస్తార విజయా
ధృవం తత్తన్నామ వ్యవహరణ యోగ్యా విజయతే.

అర్ధం-అమ్మా భగవతీ!విశాలమైన నీ చూపుల వల్ల, విశాలా అనే నగర నామం నీకే తగినది. కళ్యాణమంతమైన నీవు కళ్యాణీ అనే నగర నామంతో పిలువబడటంలో ఏ మాత్రం అనౌచిత్యం లేదు. నల్లకలువల కాంతి నీ నిక్కమైన కాంతి ముందు వెలవెల బోవటంవల్ల మరియూ నీ అతిలోక సౌందర్యం వల్లనూ అయోధ్య అనే నగరం పేర పిలువబడుచున్నావు. కృప, కరుణారస ధారలను ప్రసరించే నీవు ధారానగర నామంతో పిలువ బడటం చాలా అర్ధవంతం. అవ్యక్తమైన మధుర మనోజ్ఞత కలిగి వుండటం వల్ల , నీవు మధురానగర నామంతో పిలువ బడటానికి పూర్తి అర్హురాలవు. పరిపూర్ణ భోగాలను ఇచ్చే నీవు కాక మరెవరు భోగవతీనగర నామంతో పిలువ బడటానికి అర్హులు?రక్షణ ఇచ్చేనిన్ను అవంతీనగర నామంతో పిలవటానికి మాకు ఎంతో సంతోషం. విజయాన్ని ఇచ్చే నిన్ను విజయనగర నామంతో ఆనందంతో కీర్తిస్తాం. ఈ విధంగా ఎనిమిది ముఖ్య లక్షణాలు కలిగి, ఆ లక్షణాలు కలిగిన నగరాల నామాలతో అమ్మ స్వాతిశయంతో భక్తులకు కనువిందు చేస్తుంది.
వివరణ-ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నేత్రదృష్టిని(చల్లని చూపులను) గురించి విశేషంగా చెబుతుంది. ఆ చూపులు భక్తులపై కరుణ రసామృతాన్ని కురిపిస్తాయి. అమ్మవారి చూపులను గురించి చెప్పటంలో, వాడిన ‘విశేషణాలు’, కర్మ భూమి అయిన భారతదేశంలోని ఇతిహాస ప్రాధాన్యమున్న ఎనిమిది మహానగరాల పేర్లు ఉన్నాయి. భారత దేశమంతా అమ్మ కీర్తిని వేనోళ్ళ కీర్తిస్తుంది అని చెప్పటం కూడా ఆ శ్లోకానికి అంతరార్ధమై ఉండవచ్చు. అమ్మ కళ్ళు తెరిస్తే శిష్టులకు రక్ష , దుష్టులకు శిక్ష!అదే ఆ ‘నేత్రదృష్టి’ విశేషం. భక్తినావతో ఆనందలహరిని దాటి సౌందర్యలహరికి చేరుకున్నాం .

తరువాత మనం సౌందర్యలహరిలోని 50 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

కవీనాం సందర్భస్తబక మకరందైక రసికం
కటాక్ష వ్యాక్షేప భ్రమర కలభౌ కర్ణ యుగళం
అముంచన్తౌ దృష్ట్వా తవ నవరసాస్వాదతరళా
వసూయా సంసర్గా దళికనయనం కించి దరుణం
అర్ధం- మామూలు భక్తులే అమ్మవారిని అత్యద్భుతంగా కీర్తిస్తుంటే, మరి సుకవులను గురించి చెప్పేదేముంది? అటువంటి కవిపుంగవులు రసవత్తర వర్ణనలతో అమ్మను ఇలా వర్ణిస్తున్నారు. పుష్పాల నుండి జాలువారే మకరందమందు ఆసక్తిని చూపించే నీ కళ్ళు, చూపు, ‘కడగంటి చూపులు’ అనే నెపంతో నీ చెవులను తాకుతున్నాయి. గండుతుమ్మెదల లాంటి నీ రెండు కళ్ళు నవరసాస్వాదానుభూతిని కలిగిస్తున్నాయి. ఆ రసాస్వాదానుభూతిని నీ చెవులు వదులుకోలేక వున్నాయి. అంతే గాక, నీ భ్రూమధ్యమందు ఉన్న ‘లలాట నేత్రాన్ని’చూసి, నీ వీనులు అసూయ కూడా పడుతున్నాయి. అలా నీ వీనులు ఆ రసాస్వాదానుభూతిని వదులుకోక పోవకుండా అలానే నీ నేత్రాలను అంటిపెట్టుకొని ఉండటం వల్ల , భక్తులకు ఇబ్బంది కలగటం వల్లనేమో కూడా , నీ లలాట నేత్రం కోపంతో ఎరుపెక్కింది.
వివరణ-అయ్యవారికే కాదు, అమ్మవారికి కూడా మూడు కళ్ళు ఉన్నాయి. ఆయన కంటే ఏమి తక్కువ అమ్మకు?అమ్మ, అయ్యల ఆరుకళ్ళు ప్రకృతిలోని ఆరు ఋతువులను సూచిస్తాయేమో!సౌందర్యలహరిలోని అన్ని శ్లోకాలకంటే, ఈ శ్లోకాన్నిసుకవులు, సాహితీ పిపాసులు ఎక్కువగా ఇష్ట పడుతారు. మహా కవులు మాత్రమే ఈ విధంగా కవితా పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించగలరు. ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి అక్షరం కవితామయమే!ఈ శ్లోకం ఒక చక్కని పదచిత్రం. ఎంత చక్కని భావుకత!సౌందర్యరాశి అయిన అమ్మవారిని చక్కని ఊహలతో, భావనలతో అందంగా చెప్పిన శ్లోకమిది. రమణీయ, కమనీయ, స్మరణీయమైన అద్భుత కవితాశిల్పం గల ఈ శ్లోకం–పున:పున: స్మరణీయం! నేను మొదట్లోనే చెప్పినట్లు శ్రీ శంకరులు మహాకవిభక్తవరేణ్యుడు, భక్తమహాకవి శయుడు!భక్తిని, కవిత్వాన్ని రంగరించి భారతీయులకు శ్రీ శంకరులు అందించిన మధుర కావ్యం సౌందర్యలహరి.

అటు పిమ్మట సౌందర్యలహరి లోని 60 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

సరస్వత్యా: సూక్తీ రమృతలహరీ కౌశలహరీ:
పిబంత్యా శ్శర్వాణీ శ్రవణచులుకాభ్యా మవిరళం
చమత్కార శ్లాఘా చలితశిరస: కుండలగణో
ఝుణత్కారై స్తారై: ప్రతివచన మాచష్ట ఇవ తే.
అర్ధం-అమ్మా శర్వాణీ!సరస్వతీ దేవి వినిపించు మధుర గానసుధారసధారలకు ఆనందంతో, తన్మయత్వంతో నీవు శిరస్సును లయబద్ధంగా ఊపు సందర్భంలో, నీ చెవులకు ఉన్న కర్ణాభరణాలు ఒక్కసారిగా రమ్యధ్వనిలో చేయు ఝణ ఝణత్కారాలు, సరస్వతీ దేవి గానం ‘బాగున్నది’అని మాటలతో చెప్పటానికి బదులుగా, సంకేతంగా చెప్పటమే అనిపిస్తుంది.
వివరణ-అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని గురించి ఎంత చెప్పినా తనివి తీరదు. వాడిపోని కుసుమకోమలగాత్రిని గురించి-నఖశిఖపర్యంతం భక్తిభావంతో కవితాత్మకంగా చెప్పారు శ్రీ శంకరులు. అమ్మవారు ధరించిన వస్తువులు కూడా సౌందర్యవంతమైనవే!ఆమె స్పర్శకు జడత్వమున్నశిలలకు సైతం మనోహర సౌందర్యం ప్రాప్తిస్తుంది. ఈ శ్లోకంలో విశేషాన్ని చూడండి–సరస్వతీ దేవి గానానికి , జ్ఞానానికి అధిదేవత. అట్టి దేవత వినిపించే మధుర గానసుధారసధారల కన్నా అమ్మవారి కర్ణాభరణాలు చేయు ఝణ ఝణత్కారాలు గొప్పగా ఉన్నాయని చెప్పటమే శ్రీ శంకరుల భావం. అమ్మవారి సౌందర్యం ముందు ప్రపచంలో మనమనుకునే సౌందర్యాలన్నీ దిగదుడుపే!ఈ కావ్యానికి సౌందర్యలహరి అని పేరు పెట్టటానికి కారణం-ప్రతి శ్లోకంలో అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని గురించి ఆరాధనా భావంతో చెప్పటమే!

ఇప్పుడు మనంసౌందర్య లహరిలోని 63 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

స్మితజ్యోత్స్నా జాలం తవ వదనచంద్రస్య పిబతాం
చకోరాణా మాసీ దతిరసతయా చంచుజుడిమా
అతస్తీ శీతాంశో రమృతలహరీ రామ్లరుచయ:
పిబంతి స్వఛ్ఛందం నిశి నిశి భ్రుశం కాంచిక ధియా.
అర్ధం-అమ్మా పరమేశ్వరీ!చంద్రబింబం లాంటి నీ నగుమోము, నీ నవ్వు ఎలా ఉన్నాయంటే -వెన్నెలనంతటినీ అమితంగా గ్రోలిన చకోర పక్షులకు మధురమైన ఆ వెన్నెలను అమితంగా గ్రోలటం వల్ల వాటి నాలుకలు ఆ తీపిదనానికి చచ్చుబారిపోయి, మరే రుచిని గ్రోలనివ్వటం లేదు. అందుచేత ఆ చకోరపక్షులు ఏమైనా పుల్లనైనవి త్రాగి తమ నాలుక మొద్దుబారినతనాన్ని పోగొట్టుకొన తలచి-చంద్రుని వెన్నెల అనబడు బియ్యాన్ని కడిగిన నీరు, లేదా అన్నపు గంజియను భ్రమలో ప్రతిరాత్రి ఎక్కువగా త్రాగుచున్నవి. (అలా, అవి నీ నవ్వులోని తియ్యదనాన్ని గ్రోలటం మాత్రం మానలేదు. )
వివరణ-అమ్మవారి చిరునవ్వుల తీపిదనం గురించి పోల్చి చెప్పేటప్పుడు-చంద్రుని వెన్నెల తీపిదనం అన్నపుగంజి వలే పుల్లగా ఉంటుందనే విషయం, వెన్నెల రుచుల లోని గుణ దోషాలను, తారతమ్యాలను, హెచ్చు తగ్గులను నిర్ణయించి చెప్పటానికి ప్రామాణిక మైన–చకోర పక్షుల చేతనే చెప్పించటం కవితాలోకంలో నేటికీ ఒక నూతన ప్రక్రియ. ఇటువంటి నూతన ప్రక్రియను శ్రీ శంకరులు ఏనాడో కవితాత్మకంగా, మనోహరంగా చెప్పారు. ఈ కవితా రీతులను తరువాతి కవులు కూడా అనుకరించారు, అనుసరించారు. చంద్ర సహోదరి అయిన అమ్మవారి నగుమోమును చంద్ర బింబంతో పోల్చటం ఎంతో సహజంగా ఉంది.

తరువాత మనం సౌందర్యలహరిలోని 88 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

పదం తే కీర్తీనాం ప్రపద మపదం దేవి విపదాం
కథం నీతం సద్భి:కఠినకమఠీ కర్పరతలాం
కథం వా పాణిభ్యా ముపయమమనకాలే పురభిదా
యదాదాయ న్యస్తం దృష్టది దయమానేన మనసా.
అర్ధం-అమ్మా పరమ పావనీ!అన్నిసత్కీర్తులకు ఆలవాలమై, అన్ని ఆపదలనుండి భక్తులను కాపాడే నీ అతి మెత్తని పాదాలను సుకవులు అతి గట్టిగా నుండే ఆడు తాబేలు యొక్క వీపు పైన ఉన్నకవచం(డిప్ప)తో పోల్చటం ఏమంత సమంజసంగా ఉంది?త్రిపుర హరుడైన పరమ శివుడు కఠిన హృదయుడై నీ వివాహ సమయంలో ‘సన్నికల్లు'(పసుపు నూరుకునే సాధనానికి ఆధారం)ను నీ లేత చిగురుటాకు వంటి పాదం మీద ఎలా ఉంచగలిగాడు?
వివరణ-ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి పాదాలను గురించి శ్రీ శంకరులు వివరించారు. సాధారణంగా ఆడువారి పాదాల పై భాగం కొద్దిగా ఉబ్బెత్తుగా వుంటాయి. కవీశ్వరులు ఆ పాదాలను ఆడ తాబేలు వీపు పైనుండు డిప్పతో పోలుస్తారు. ఆపద వచ్చే సమయాన్ని ముందుగానే పసిగట్టి, తాబేలు తన నాలుగు కాళ్ళను మెడ మరియు ముఖంతో సహా ఆ డిప్పలోకి దాచుకుంటుంది. కవీశ్వరులు అలా ఆడువారి పాదాలను పోల్చటం శ్రీ శంకరులకు నచ్చలేదు. అందునా, పరమపావని అయిన జగన్మాత లేత చిగురుటాకు వంటి పాదాలను అలా పోల్చటం ఆది శంకరులకు రుచించలేదు. ఆఖరికి, శివుడు కూడా వివాహ సమయంలో అమ్మ మెత్తని పాదాలపై గరుకుగా మరియు గట్టిగా ఉండే సన్నికల్లును పెట్టి ఆయన కఠిన హృదయాన్నిచాటుకున్నాడు. అమ్మవారి సుతి మెత్తని పాదాలను కవీశ్వరులు అలాపోల్చటం, శివుడు ఆ పాదాలపై సన్నికల్లును పెట్టటం శ్రీ శంకరుల హృదయాన్ని ద్రవింప చేసింది. అమ్మవారి పాదాలను శివుడితో సహా ఎవరైనా సరే సక్రమంగా గుర్తించి, కీర్తించకపోతే శంకర భగవత్పాదులు సహించలేరు. అంత గొప్పనైన అమ్మ పాదాల చెంతనే మనకురక్ష !ఈ పది శ్లోకాలలో అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని గురించి ఆనందంగా, తన్మయత్వంతో ఆరాధనా భావంతో చెప్పుకున్నాం. ఇప్పుడు ఆఖరి శ్లోకాన్ని (నూరవది)గురించి చెప్పుకుందాం. ఈ శ్లోకంతో దీనిని ముగిస్తున్నందుకు హృదయం బరువెక్కుతుంది. ఈ పది శ్లోకాలు పది ఆణిముత్యాలు. సాధ్యమైనంతవరకు వీటిని పున:పున: స్మరించండి. అమ్మవారి అనుగ్రహంతో, మీ ఆశిస్సులతో మాత్రమే వీటికి అర్ధాలు, వివరణలు ఇవ్వటం సాధ్యపడింది. లేకపోతే , నాలాంటి స్వల్పునకు ఇది సాధ్యమేనా?

ఇక శ్లోకాన్ని గురించి చెప్పుకుందాం.

ప్రదీపజ్వాలాభి ర్దివసకర నీరాజనవిధి:
సుధాసూతే శ్చంద్రోపలజలలవై రర్ఘ్యరచనా
స్వకీయై రంభోభి స్సలిలనిధి సాహిత్య కరణం
త్వదీయాభి ర్వాగ్భిస్తవ జనని వాచాం స్తుతి రియం
అర్ధం-ప్రపంచంలో ఏ ప్రాంతంలోనైనా, భావాన్ని వ్యక్త పరచటానికి మాట , వ్రాత చాలా అవసరం. అట్టి వాక్ప్రపంచానికి తల్లివైన ఓ భగవతీ!తన ప్రకాశంతో వెలుగొందే సూర్యునికి దివిటీలతో హారతి ఇచ్చుట ఎట్లో, చంద్రకాంత శిలాజలధారలచేత చంద్రునికి అర్ఘ్యం సమర్పించుట ఎట్లో, సముద్ర జలాల చేతనే సముద్రునకు తర్పణం విడుచుట ఎట్లో , అలాగే–నీ అనుగ్రహం, దయ వల్ల నీ రూపం నుండి వ్యక్తమైన నా పదాలను ఏర్చి కూర్చి మాలగా చేసి ఈ స్తుతి చేయటం జరిగింది. ఈ స్తుతి చేయటం అనేది కూడా నీ చేతనే చేయబడింది. నేను నిమిత్త మాత్రుడను.
వివరణ- ఈ చివరి శ్లోకం ఒక విధంగా అమ్మవారికి, సౌందర్యలహరిని అంకితం చేసినట్లుగా ఉంది. సౌందర్యలహరి లోని ప్రతి పలుకు వాగ్దేవి అయిన అమ్మవారి అనుగ్రహం చేత కూర్చిమాలగా చేసి అమ్మవారికి సమర్పిస్తున్నారు శ్రీ శంకరులు. కావున ఈ స్తోత్రం అమ్మవారిని గురించినదే కాకుండా, అమ్మవారికే చెందినది కూడా. ఈ విశ్వంలో అన్నిటికీ కూడా ఆమే యజమాని, సంరక్షకురాలు కూడా! శ్రీ శంకరులు, తాను నిమిత్త మాత్రుడనని అతి వినయంగా చెప్పుకుంటూ అమ్మవారికి సర్వసమర్పణ చేసుకుంటున్నారు. నిరహంకారంతో, సర్వం అమ్మవారికి సమర్పిస్తూ శ్రీ శంకరులు సౌందర్యలహరిని ముగిస్తున్నారు. మనమూ అమ్మవారిని కీర్తిస్తూ, సర్వసమర్పణ బుద్ధితో అమ్మకు ప్రణమిల్లుదాం. ఇంత గొప్ప కావ్యాన్ని భారతీయులకు అందించిన శ్రీ శంకరులకు మనసారా నమస్కరిస్తూ, ఆ ఋషిఋణం మనం ఏనాటికైనా తీర్చుకోవలసిందే!దానికి మార్గం ఒక్కటే–ఆయన వ్రాసిన వేదాంత, భక్తి కావ్యాలను నిరంతరం పారాయణం చేయటమే!

శ్రుతి స్మృతి పురాణం ఆలయం కరుణాలయం
నమామి భగవత్పాదం శంకరం లోకశంకరం

(వేదాలు ఉపనిషత్తులు, పురాణాలను ఔపోసన పట్టిన కరుణాలయుడు, సాక్షాత్తు పరమ శివుని అవతారమైన శ్రీ ఆదిశంకరులకు ప్రణమిల్లుతున్నాను)
శుభం భూయాత్
శారదాప్రసాద్

ఐఐటి(లెక్కల) రామయ్యగారు

రచన: శారదాప్రసాద్

ఖద్దరు పంచె, చొక్కా, భుజాన ఒకఖద్దరు సంచి వేసుకొని అతి సాధారణంగా కనిపించే ఈయనను చూసిన వారెవరూ ఆయనను అఖండ మేధావిగా గుర్తించలేరు. చికాకు లేని చిరునవ్వు ఆయన సొంతం. ఈ అసమాన్య మేధావే లెక్కల(చుక్కా) రామయ్య గారు.
శ్రీ చుక్కా రామయ్య గారు 20 -11 -1928 న, వరంగల్ జిల్లాలోని గూడూరు గ్రామంలో ఒక బీద బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించారు. తల్లితండ్రులు-నరసమ్మ , అనంతరామయ్య గార్లు. వీరి ప్రధాన వృత్తి పౌరోహిత్యం. దానితో పాటుగా కొద్దిగా వ్యవసాయం కూడా చేసేవారు. వారిది ఉమ్మడికుటుంబం. రామయ్యగారికి ప్రాధమిక విద్య నేర్పించే ఆర్ధికస్తోమత లేని కుటుంబం అది. ఏమీ చేయలేక, తండ్రి శ్రీ అనంతరామయ్య గారు, వీరిని కులవృత్తి అయిన పౌరోహిత్యాన్ని చేపట్టామన్నారు. తల్లిగారికి అది సుతరామూ ఇష్టం లేదు. తన కొడుకును కష్టపడి పెద్ద చదువులు చదివించాలని ఆవిడ ఆశయం. అందుకోసం, ఆమె భర్త అభీష్టానికి విరుద్ధంగా ఆమె తన మెడలో ఉన్నకొద్ది బంగారు నగలనూ అమ్మివేసి, రామయ్యగారిని హనుమకొండలో మూడవ తరగతిలో చేర్పించింది. ఆవిడ అలా చెయ్యకుంటే, ఈ రోజు ఐఐటి రామయ్య ఒక పురోహితుడిగా మిగిలిపోయేవాడు!
రామయ్య గారు తన 14 వ ఏట తండ్రి శ్రీ అనంతరామయ్యగారిని కోల్పోయారు. ఆస్తిపాస్తులు లేని పెద్ద కుటుంబం కావటం వల్ల శ్రీ రామయ్యగారు చాలాకాలం అనేక కష్టాలను అనుభవించారు. ఆ రోజుల్లో తెలంగాణా ప్రాంతం దొరల ఏలుబడిలో, కనుసన్నలలో మెలిగేది. ప్రజలు చదువుకొని చైతన్యవంతులు కావటం దొరలకు రుచించేది కాదు. అందుకని రామయ్యగారు రాత్రిపూట పిల్లలకు చదువు నేర్పేవారు. అలా ఒక ‘రాత్రి బడిని’ ప్రారంభించారు. దొరలు, ఆ బడిని మూయించటానికి ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేశారు. ఊరి జనం ఎదురు తిరిగారు. రాత్రిబడిలో రామయ్య గారు చదువుతో పాటు, ప్రజలకు ఉన్న దుర్వ్యసనాలైన మద్యపానం వంటివి మానిపించటానికి కూడా కృషి చేశారు. అలా, ఆయన జాతి కుల విచక్షణ లేకుండా ప్రజలకు చేరువ అయ్యారు. మాదిగలు ఆయనను దేవుడుగా చూసేవారు. ఆయన వారికి అతి సన్నిహితుడయ్యారు.
దొరలు రామయ్య గారి మీద బ్రాహ్మణ కులపెద్దలకు ఫిర్యాదు చేశారు. కులపెద్దలు రామయ్యగారిని కులం నుండి వెలివేశారు. రామయ్యగారి సంస్కరణాభిలాషను, ఆయన తల్లి నరసమ్మగారు కూడా సమర్ధించింది. నేటికీ దళిత వర్గాల్లో రామయ్య గారి పట్ల అవే ప్రేమభావనలు ఉన్నాయి. విద్యార్ధిదశలో ఉండగా 1946 వ ప్రాంతంలో రామయ్య గారు, మహాత్మా గాంధీ గారు వరంగల్ వచ్చినపుడు, వారి ఉపన్యాసము విని ఆకర్షితులై, స్వాతంత్ర ఉద్యమంలో కూడా పాల్గొన్నారు. జైలు శిక్షను అనుభవించారు. జైలులో ఉండగా కొంతమంది మిత్రుల సహాయంతో ఆంగ్లం పైన మంచి పట్టు సాధించారు. అనేక గ్రంధాలను చదివారు. అలాగే మార్క్సిజం పట్ల ఆకర్షితుడయ్యారు. లెక్కలలో రామయ్యగారి ప్రతిభను గుర్తించిన జైలు అధికారి, తన కూతురికి లెక్కలు చెప్పమన్నాడు. ఆ విద్యార్ధిని పదో తరగతి చదివేది. ఆ రోజుల్లోని కమ్యూనిస్ట్ నాయకుడైన శ్రీ ధర్మబిక్షం గారు వీరికి జైలులో మిత్రుడయ్యారు.
సమాజం పట్ల ఎప్పుడూ బాధ్యతతో వ్యవహరించే రామయ్య గారిని, ప్రజలూ, వారి మిత్రులూ, సంఘం రామయ్య అనీ, కమ్యూనిష్టు రామయ్య అనీ ప్రేమగా పిలిచేవారు. రామయ్యగారికి వివాహ వయస్సు వచ్చింది. కులం నుండి వెలివేయటం వల్ల ఎవరూ పిల్లను ఇవ్వటానికి ముందుకు రాలేదు. హైదరాబాద్ కు చెందిన రాధాబాయి, జానకిరామయ్య గార్ల కుమార్తె అయిన లక్ష్మి గారితో పెళ్లి అయింది. ఆ తరువాత కుటుంబపరమైన సమస్యలను ఎదుర్కొన్నారు. ఉమ్మడి కుటుంబ బాధ్యతలు నిర్వహించటానికి అత్తా, మామలు అభ్యంతరాలు చెప్పేవారు. తమ్ముడు వెంకటయ్య బొంబాయిలో ఐఐటి చదివి ఇంజనీరు అయ్యాడు. ఆ తర్వాత తమ్ముడికి పెళ్లి చేశారు. కుటుంబ పోషణార్ధం రామయ్యగారు బడిపంతులుగా జీవితాన్నితిరిగి ప్రారంభించారు. పోలీసు యాక్షన్ సమయంలో బి. యస్. సి. చదువుకున్న రామయ్యగారు మళ్ళీ బి. ఏ. చదవటానికి నిర్ణయించుకున్నారు. బి. ఏ లో మంచి రాంక్ వచ్చింది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో యమ్. యస్. సి(maths)లో చేరి మంచి రాంకును సంపాదించారు.
సిద్దిపేటలో డిగ్రీ కాలేజీలో లెక్చరర్ గా చేరారు. అలా12 సంవత్సరములు అదే వృత్తిలో కొనసాగారు. ఆ సమయంలోనే కొంతమంది విద్యార్ధులకు ఐఐటి పరీక్షల కోసం శిక్షణ ఇచ్చారు. హైదరాబాదు స్థిరపడి, ఐ. ఐ. టి జె. ఇ. ఇ ప్రవేశ పరీక్షకు సిద్ధమవుతున్న విద్యార్ధులకు గణితము బోధించడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ విద్యార్థులు ప్రవేశ పరీక్షలో చక్కటి విజయాలను సాధించడంతో, ఆయన చాలా ప్రఖ్యాతి పొందాడు. చుక్కా రామయ్య విద్యా సంస్థ బాగా వృద్ధి చెందింది. ఈ సంస్థ నుండి వేలాదిగా విద్యార్ధులు ఐ. ఐ. టిలలో ప్రవేశించారు. రామయ్య Institute లో చేరేందుకు ఒక ప్రవేశ పరీక్ష నిర్వహించడం మొదలుపెట్టారు. ఆ పరీక్ష కోసం శికణ ఇచ్చేందుకు ప్రత్యేకంగా సంస్థలు కూడా స్థాపింబడ్డాయి. ఐఐటీ ప్రవేశ పరీక్షలో తన సంస్థ సాధించిన విజయాల కారణంగా చుక్కా రామయ్య, ’’ఐఐటి రామయ్యగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అచిర కాలంలోనే ఐఐటి శిక్షణ ఇవ్వటంలో సాటిలేని మేటి అయ్యారు. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలనుండి వచ్చి వేలాదిమంది వీరి వద్ద శిక్షణ పొందినవారు నేడు దేశవిదేశాల్లో అత్యున్నత స్థానాల్లో ఉన్నారు .
వ్యాపారదృష్టితో తన విద్యాసంస్థను ఏనాడూ నడపలేదు. నేటికీ, ఆయన క్లాసుకు వెళ్లేముందు తాను చెప్పబోయే అంశాన్ని క్షుణ్ణంగా చదివి ఒక విద్యార్దిలాగా తయారు అవుతాడు. వారికి ‘బాసర’ అంటే విపరీతమైన అభిమానం. చదువులతల్లి సరస్వతీదేవి నిలయం అది. బాసరలో ఐఐటి ఉండాలని తీవ్రంగా కృషిచేశాడు. అయితే వివిధ సౌకర్యాల రీత్యా ప్రభుత్వం దాన్ని హైదరాబాదులో నెలకొల్పింది. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఆయన కొంతకాలం ఉపాధ్యాయుల వర్గాల నుండి ఎన్నికైన శాసనమండలి సభ్యుడిగా కూడా పనిచేసారు. ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటును సమర్ధిస్తూ ఉద్యమించాడు. ఆయన రచయిత. పెక్కు వ్యాసాలను రచించారు. కొన్ని పత్రికలలో శీర్షికలు కూడా నిర్వహించారు . ఆయన నిర్వి’రామ’ కృషీవలుడు.

ఆయన జీవితమే స్ఫూర్తిదాయకం.
కృషివుంటే మనుషులు ఋషులవుతారు, మహాపురుషులవుతారు–అన్నది రామయ్యగారి పట్ల నూటికి నూరుపాళ్ళు నిజం.
ఆ మహనీయునికి శ్రీ జ్ఞానసరస్వతి ఆయురారోగ్యాలు ప్రసాదించాలని వేడుకుందాం!

కథలరాజు- పద్మరాజు

రచన: శారదా ప్రసాద్

ప్రపంచ కథానికల పోటీలో ఒక తెలుగు కథానికకు ద్వితీయ బహుమతిని తెచ్చిపెట్టి ప్రపంచ సాహిత్యంలో తెలుగు కథానికకు వన్నె తెచ్చిన ఈ ప్రతిభామూర్తి, 24-06 -1915 న, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని, అత్తిలి మండలానికి చెందిన తిరుపతిపురం అనే గ్రామంలో జన్మించారు. చదువుకునే రోజుల్లోనే, వీరిపైన యమ్. యన్. రాయ్ గారి ప్రభావం ఎక్కువగా ఉండేది. అందువల్ల హేతువాదిగా మారాడు. సైన్సులో మాస్టర్స్ డిగ్రీ చేసిన వీరు 1939 నుండి 1952 వరకు, కాకినాడలోని పీ. ఆర్. కాలేజీలో, సైన్సు లెక్చరర్ గా పనిచేశారు. ఉపన్యాసక వృత్తిలో ఉన్నప్పటికీ, ప్రవృత్తిరీత్యా రచయిత కావటం చేత, రచనలు కూడా చేసేవారు. దాదాపుగా 60 కథలు, ఎనిమిది నవలలు, 30 కవితలు మరి కొన్ని నాటికలను రచించారు. వీరు వ్రాసిన కథలను –గాలివాన, పడవ ప్రయాణం, ఎదురు చూసిన ముహూర్తం, అనే పేర్లమీద మూడు సంపుటాలుగా ప్రచురించారు. ఇవన్నీ, ఇప్పుడు లభ్య పడుతున్నాయి.
తన 23 వ ఏట మొదటి కథగా ‘సుబ్బి’ అనే కథను వ్రాశారు. అయితే, వీరికి ఖ్యాతి తెచ్చి పెట్టింది మాత్రం, ‘గాలివాన’ అనే కథ. దీనికే ప్రపంచపు కథానికల పోటీలో బహుమతి వచ్చింది. ఈ కథ న్యూయార్కు నుండి వెలువడే హెరాల్డ్ ట్రిబ్యూన్ అనే పత్రిక 1952 లో నిర్వహించిన పోటీలో పై బహుమతిని పొందింది. మొత్తం 23 దేశాల నుండి 59 కథలు ఎన్నికైన ఈ పోటీలో, మన దేశము నుండి మూడు కథలు ఎన్నికయినాయి. అందులో ‘గాలివాన’కు బహుమతి లభించటమే కాకుండా, పలువురి ప్రశంసలు లభించాయి. ‘గాలివాన’కథ చాలా ప్రపంచపు భాషలలోకి, మరియు మన దేశ భాషలలోకి అనువదించబడింది. ఆ విధంగా తెలుగు కథానికను ప్రపంచానికి పరిచయం చేసిన ప్రతిభామూర్తి శ్రీ పద్మరాజుగారు. వీరు రచించిన నవలల్లో ప్రసిద్ధమైనది ‘బతికిన కాలేజి’. వీరు వ్రాసిన మిగిలిన నవలల్లో ముఖ్యమైనవి, నల్లరేగడి, రెండో అశోకుడి మూణ్ణాళ్ళ పాలన, రామరాజ్యానికి రహదారి మొదలైనవి.
వీరి ప్రతిభను గుర్తించిన ప్రఖ్యాత తెలుగు సినీ దర్శకుడు శ్రీ బీ. యన్. రెడ్డి గారు, వీరిని మద్రాసుకు ఆహ్వానించి, వారు 1952 లో నిర్మించిన ‘బంగారుపాప’కు సంహాషణలు వ్రాయమని కోరారు. పద్మరాజుగారి సినీజీవితం అలా ప్రారంభమైంది. ‘బంగారుపాప’ సినిమా ఒక కళాత్మక చిత్రంగా నేటికీ తెలుగు ప్రేక్షకులు గుర్తుంచుకున్నారు. ఈ సినిమాకు పెక్కు అవార్డులు, రివార్డులు లభించాయి. ఈ సినిమాలో శ్రీ S. V. రంగారావు గారు ప్రదర్శించిన నటన అద్వితీయం, అమోఘం. వారి చలన చిత్ర జీవితంలో ఈ సినిమాలో వారు నటించిన పాత్ర మరువలేనిది. అయితే ఈ సినిమా ఆర్ధికంగా విజయవంతం కాలేదు. దీని తర్వాత వీరు ‘బికారి రాముడు’ అనే సినిమాకు రచయితగా పనిచేశారు. అదికూడా ఆర్ధికంగా పరాజయం పాలైంది. అయితే ఆయనలోని ప్రతిభను గుర్తించిన వారు వారిని వదిలిపెట్టలేదు. అలానే మూడు దశాబ్దాలపాటు పెక్కు సినిమాలకు కథలను, సంభాషణలను సమకూర్చారు. భక్త శబరి, బంగారు పంజరం లాంటి పెక్కు కళాత్మక చిత్రాలు వీరి జాబితాలో ఉన్నాయి. శ్రీ బీ. యన్. రెడ్డి గారికి ఈయనంటే అమితమైన అభిమానం. వ్యాపారపరంగా వీరు రచించిన చాలా సినిమాలు నష్టాలనే చూశాయి. అయినా అలానే తన సినీ జీవితాన్ని కొనసాగించారు. నేటి శతచిత్ర దర్శకులలో ఒకరికి వీరు ghost writer గా పనిచేశారని సినీ ప్వర్గాల్లో వినికిడి వుంది. పా. ప. అనే పేరుతో కూడా రచనలను చేశారు.
వీరు 1955లో శ్రీ ఆరుద్రగారితో కలసి ‘జంట కథానికలు ‘ వ్రాశారు. వీరు వ్రాసిన ‘గాలివాన’కథ ఒక వాస్తవ సంఘటనకు పదచిత్రం, ఆ రోజుల్లో, కాలేజీల్లో పనిచేసే లెక్చరర్లు, ఉద్యోగాన్ని వదిలేసి వెళ్లకుండా ఉండటానికి యాజమాన్యం వారు, లెక్చరర్లకు నివాస స్థలాలను ఉచితంగా ఇచ్చి, ఇళ్లు కట్టించు కోవటానికి ప్రోత్సహించేవారు. అయితే పద్మరాజు గారి ఆర్ధిక పరిస్థితి అంతంత మాత్రమే అవటం చేత, ఆయన పక్కాగా ఇంటిని నిర్మించుకోలేక పోయారు. అటువంటి రోజుల్లో ఒకనాడు భయంకరమైన గాలివాన వచ్చింది. ఇంటి కప్పులు ఎగిరిపోయాయి. విద్యుత్తు సరఫరా నిలిచిపోయింది. ఇటుక గోడలు కూలి పోతున్నాయి. ఒక్కసారిగా ఇంటి కప్పు మొత్తం కూలిపడింది. ఆ శిధిలాల క్రింద ఆయన భార్య చిక్కుకొని పోయింది. చిమ్మచీకటి. బయట ఎవరూ కనబడటం లేదు. ఎన్ని కేకలు పెట్టినా, ఆ గాలివాన హోరులో ఆయన ఆర్తనాదాలు ఎవరికీ వినబడలేదు. అలా ఆవేదనతో ఆయనొక్కడే భార్య బతికుందా లేక మరణించిందా అనే ఆందోళనతో బిక్కచచ్చి నిర్జీవుడిలాగా ఎంతో ఆవేదనను అనుభవించారు. అదృష్టవశాత్తు కొంతమంది విద్యార్ధులకు వారి ఆర్తనాదాలు వినపడ్డాయి. వెంటనే వచ్చి శిధిలాల క్రింద ఉన్న పద్మరాజుగారి భార్య శరీరాన్ని బయటకు తీశారు. అయితే ఆవిడ బతికుందా లేక మరణించిందా తెలియాలంటే, తెల్లవారవలసిందే!ఈ సమయంలో అనుక్షణం ఆయన పడిన ఆవేదనే ‘గాలివాన’ కథకు ప్రేరణ!ఒక వాస్తవ సంఘటన ఆధారంగా ఆయన అనుభవించిన మనో వ్యధకు చక్కగా అక్షరరూపం ఇవ్వబట్టే, ఆ కథకు అంత విశిష్టత లభించింది. అదీ ‘గాలివాన’ కథ నేపధ్యం!
ఆ రోజుల్లో తమిళంలో శ్రీ యమ్. ఆర్. రాధా గారు ఒక కుష్టువాని పాత్రను ధరించి ఒక నాటకాన్ని ప్రదర్శించేవారు. దానికి తమిళ దేశంలో విశేష ఆదరణ లభించింది. ఆ నాటకాన్ని చూసిన మన తెలుగు నటుడు శ్రీ నాగభూషణంగారు, ఆ తమిళ నాటకాన్ని తెలుగు వాతావరణానికి సరిపోయేటట్లుగా అనువదించమని శ్రీ పద్మరాజు గారిని కోరారు. పద్మరాజు గారు ఆ పనిని విజయవంతంగా పూర్తిచేశారు. అదే’రక్తకన్నీరు’నాటకం. నాగభూషణంగారు ఆ నాటకాన్ని తన స్వంత బృందంతో దేశమంతా కొన్ని వేల ప్రదర్సనలు ఇవ్వటమేకాకుండా, ‘రక్తకన్నీరు’ నాగభూషణంగా ప్రసిద్ధి చెందారు. పద్మరాజు గారిలో సృజనాత్మక శక్తి, ఆయన అభిమానులైన అతి తక్కువ మంది గుర్తించారు. ఎన్నో చక్కని కవితలల్లారు. సినిమాలలో, ఎవరూ ఊహించలేనటువంటి అతి మధుర, భావగర్భిత గీతాలను రచించారు. నాకు గుర్తున్న కొన్ని–‘శ్రీ రాజేశ్వరీ విలాస్ కాఫీ క్లబ్’లోని’ రాకోయి అనుకోని అతిధి’, బికారి రాముడు సినిమాలో, ‘నిదురమ్మా, నిదురమ్మ’ (ఈ పాటను శ్రీ రంగం గోపాలరత్నం గారుపాడారు), ‘మేఘసందేశం’లో, జయదేవుని అష్టపదులలోని ఒక గీత మకుటం మాత్రమే తీసుకొని వ్రాసిన పాట ‘ప్రియే చారుశీలే’. . . మొదలైనవి. ఇటువంటివి ఇంకా ఎన్ని ఉన్నాయో!ఆయన వ్రాసిన కవితల్లో నాకు నచ్చిన ఒక కవితను మీకోసం ఈ క్రిందనే పొందుపరుస్తున్నాను. కవిత శీర్షిక పేరు ‘చిత్రరచన’. దీనిని వీరు 1938 లో తన 23 వ ఏట రచించారు.
చిత్రరచన
ఏమి వ్రాస్తున్నావు చిత్రకారా?
చిన్నపిల్లల బొమ్మరిళ్ళలో నాజూకూ
చిట్టిపాపల తప్పటడుగులవయ్యారం
చిరుతపలుకుల ముద్దులొలికే మైమరపూ.
ఏమి వ్రాస్తున్నావు చిత్రకారా?
చిలిపికజ్జాలనీ, వలపుకన్నీటినీ,
ఎడబాటువగలనీ, కడకంటిఎరుపునీ,
మరలకలయికలనీ, కరగుహృదయాలనీ.
ఏమి వ్రాస్తున్నావు చిత్రకారా?
ముడతలుపడ్డదేహంలోపల
ముక్కిపోయినమనసులూ
తేనెలెతీపిని చే దనితోసే
తిక్కలెక్కినజిహ్వలూ
ఆయాసంతో అలసట చెందీ
అదే వాగే నాల్కలూ.
ఏమి వ్రాస్తున్నావు చిత్రకారా?
ఏడుపులూ నవ్వులూ ఏకంగా జేసేసి
ఈజీవితపు కష్టసౌఖ్యాలనీడల్ని
ఏడురంగుల్లోకి అనువదిస్తున్నాను.

వారు వ్రాసిన మరో కవితను కూడా మీ కోసం ఈ దిగువనే పొందు పరుస్తున్నాను.
అప్పుడు
పైరుగాలికి నాట్యమాడే
పైటరాపిడి తగిలి చిటుకున
పండిపోయిన దాని మ్మొకటి
పగిలి విచ్చింది
పండు దొండకు సాటివచ్చే
పడతిపెదవులలోన దాగిన
పండ్లముత్తెపుతళుకు లన్నీ
పక్కుమన్నాయి
అప్పుడు నేననుకొన్నాను
అందాని కర్ధం ఇదే నని.
గట్లమీదా పుట్లమీదా
గంతులేస్తూ తిరిగివచ్చిన
కోడెదూడని బాడి అయినా
గోవు నాకింది
దుస్తులంతా దుమ్ముపడినా
దులపకుండా చేరవచ్చిన
కన్నతండ్రిని తల్లి ఎత్తుకు
కౌగిలించింది.
అప్పుడు నేననుకొన్నాను
ఆనంద మంటే ఇదే నని.
తేనెకోసం పూవుపూవుకి
తిరుగుతుండే గండుతుమ్మెద
కాలికంటినపుప్పొ డంతా
పూల కంటింది
పూటపూటకు సేకరించిన
పూరజంతో బరువు లెక్కిన
విరులగుత్తులు పురుడుపోసుకు
పిందె లయినాయి
అప్పుడు నేననుకొన్నాను
అచ్చపు సత్యం ఇదే నని.

ఇలా విభిన్న కోణాలలో తన ప్రతిభను చాటుకున్న ఈ రచయితకు కాలం కలసి రాక సినీ జీవితం కొద్ది ఒడిదుడుకులతోనే నడిచింది. . తప్పని పరిస్థితులలో ghost writer గా పనిచేశారు. భార్య పేరు శ్రీ మతి సత్యానందం. సీత, రత్నఅనే ఇద్దరు కుమార్తెలున్నారు వీరికి. ఆకాశవాణిలో పనిచేసిన లలిత సంగీత ప్రయోక్త, గేయ రచయిత, గొప్ప వీణావిద్వాంసుడు అయిన శ్రీ పాలగుమ్మి విశ్వనాధంగారు వీరి తమ్ముడే!శ్రీ పద్మరాజు గారు 17 -02 -1983 న, అకస్మాత్తుగా మరణించారు. 1985 లో వీరి మరణానంతరం, వీరి ‘గాలివాన’కు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ వారు బహుమతిని ప్రకటించి, సాహిత్యం, కళల పట్ల వారికున్న’అభిమానాన్ని’ చురుకుతనాన్ని’యధాప్రకారం’ గా నిరూపించుకున్నారు!
కాలం కాటేసిన ఈ ప్రతిభామూర్తికి నా ఘనమైన నివాళి!
శారదాప్రసాద్

ఒద్దిరాజు అపూర్వ సోదరులు

రచన: శారదాప్రసాద్

‘ఒద్దిరాజు అపూర్వ సోదరులు’ గా ప్రసిద్ధులైన సీతారామచంద్రరావు, రాఘవరంగారావు గార్లు సంస్కృతాంధ్ర పండితులు మరియు ప్రచురణ కర్తలు. ఒద్దిరాజు సీతారామచంద్రరావుగారు ఒద్దిరాజు సోదరులలో పెద్దవాడు. ఒద్దిరాజు రాఘవ రంగారావుగారు ఒద్దిరాజు సోదరులలో చిన్నవాడు. వీరికి సుమారు పది భాషలలో పాండిత్యం ఉంది. వీరి తల్లిదండ్రులు వెంకట రామారావు మరియు రంగనాయకమ్మలు. వీరు వరంగల్లు మండలం మానుకోట తాలూకా, ఇనుగుర్తి గ్రామ వాస్తవ్యులు. ఈ గ్రామం నుండే వీరు తెనుగు అనే పత్రికను నడిపారు. ఈ పత్రిక 1922 ఆగస్టులో 500 ప్రతులతో ఆరంభమై ఐదు సంవత్సరాలు తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యానికి దోహదం చేసింది.
వీరు 1918లో విజ్ఞానప్రచారిణీ గ్రంథమాలను స్థాపించి విజ్ఞానదాయకమైన పుస్తకాలను ప్రచురించి తెలంగాణాలో విజ్ఞానవ్యాప్తికి తోడ్పడ్డారు. వీరు నిజాం కాలంలో తెలంగాణా ప్రాంతంలో సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవానికి దోహదం చేశారు. వీరు ఇంగ్లీషు, ఉర్ధూ, పారసీక, సంస్కృత భాషలు నేర్చారు. సంగీత సాహిత్యాలలో నైపుణ్యం సాధించారు. చరిత, విజ్ఞానశాస్త్రం, వైద్యం మొదలైన విషయాలను క్షుణ్ణంగా తెలుసుకున్నారు. వాటికి సంబంధించిన ఎన్నో వ్యాసాలను వ్రాశారు. తెనుగు పత్రిక మొత్తము 12 పేజీలను వీరు తమ రచనలతోనే నింపేవారు. నిజానికి వారు పరిశోధకులు, సంఘసంస్కర్తలు, రచయితలు, కవులు, విమర్శకులు, చిత్రకారులు, ప్రచురణకర్తలు, ముద్రాపకులు, సంపాదకులు, చర్మకారులు, కుట్టుపనివారు, సూట్‌ కేసులను తయారీ చేసినవారు, గృహనిర్మాతలు , వాస్తునిపుణులు, జ్యోతిష్కులు, ఆయుర్వేదం, హోమియోపతీ, అల్లోపతీలలో వైద్యులు, నూతన ఔషదాలను తయారు చేసినవారు, ఫార్మసీలను స్థాపించినవారు, శస్త్రచికిత్స జరిపినవారు. బియ్యం మిల్లు, నూనె మిల్లు, పిండిమరలు స్థాపించి నడిపినవారు. సబ్బులు, ఇంకులు, రకరకాల నూనెలు, రొట్టెలు తయారు చేసినవారు, పుస్తకాల బైండింగులు చేసినవారు, తాపీపని, వడ్రంగిపని చేసినవారు, పశువైద్యం తెలిసినవారు.
ఇన్నిరంగాలలో కృషి చేసినవారు ఇప్పటికీ లేరంటే అతిశయోక్తి కాదు. విజ్ఞాన ప్రచారిణీ గ్రంథమాల అనే ప్రచురణ సంస్థను ప్రారంభించి వందకుపైగా పుస్తకాలను ప్రచురించారు. ఒద్దిరాజు జంటకవులు రచించిన ప్రసిద్ధ కావ్యాలు కొన్ని–రుద్రమదేవి, తపోభంగం, శశ విషాణం, సౌదామినీ పరిణయం, సంధ్యారాగం, భక్తిసార చరితం, మిఠాయిచెట్టు, గ్రీకు పురాణ కథలు మొదలైనవే కాకుండా పౌఢ ప్రబంధం, నవలలు, భ్రమర, బ్రాహ్మణ సాహసము, స్త్రీ సాహసము, ప్రేమ ప్రవాహము, అవిగాక రవీంద్రుని ‘రెక్‌’ నవల అనువాదము, నౌకాభంగము, నిస్వార్ధ దరిద్రులు, నిరసనోపాఖ్యానం వంటి లఘు కావ్యాలు, నాటికలు ఇలా ఎన్నో చెప్పుకోవచ్చు. ఆశువుగా సంస్కృతంలో కవిత్వం చెప్పగల దిట్టలు వారు . వారు సంస్కృత, ద్రావిడ, ఆంధ్ర, హిందీ భాషలలో 1200 పైగా గ్రంథాలు రచించారట. ఫోటోగ్రఫీ, విద్యుత్తు చేతిపనులకు సంబంధించిన రచనలు సోదరకవుల బహుముఖ ప్రజ్ఞను చాటుతాయి. త్యాగరాజ ఉత్సవాలను జరిపేవారు. స్వయంగా వీణ, వయొలిన్‌, వేణువు నేర్చుకున్నారు. ఆయా వాయిద్యాల్ని వారే తయారు చేసుకునేవారట!ఒద్దిరాజు సోదరులు కలిసి ‘ఉపదేశ రత్నమాల, తిరుప్పల్లాండు, భక్తిసార చరిత్ర, సంస్కృత వ్యాకరణము రచించారు. వారు ‘తెనుగు’ పత్రిక నడిపే సమయంలో పత్రిక పైభాగాన ఇలా ప్రచురించేవారు.
తే. గీ. వార్తయందు జగము వర్థిల్లు తున్నది
యదియు లేనినాడ యఖిలజనులు
నంధకార మగ్నులగుదురు గావున
వార్త నిర్వహింప వలయు బతికి’

అది వారి ఔన్నత్యాన్ని ప్రదర్శిస్తోంది. బహుముఖ ప్రతిభావంతులు, తెనుగు పత్రికా సంపాదకులు ఒద్దిరాజు సోదరులు తమ పత్రికలో చాలా చక్కని వ్యాసాలు రచించారు. ఆ రోజుల్లో వారు తెనుగు పత్రిక కోసం రచించిన సంపాదకీయాలలో తేట తెనుగు తీయదనం తొణికిసలాడేది. ఎక్కడా కఠిన పదాలు లేకుండా సామాన్యమైన పత్రికా పాఠకుడికి సైతం అర్థమయ్యే వచన రచన ఈ సోదరుల ప్రత్యేకత. ఒద్దిరాజు సీతారామచంద్రరావు గారు 2. 4. 1887న జన్మించి తమ 75వ సంవత్సరం 28. 1. 1956న పరమపదించారు. వారి అనుజులు ఒద్దిరాజు రాఘవ రంగారావు గారు 4. 4. 1894న జన్మించి 17. 5. 1973న తమ ఎనభైవ యేట దివంగతులైనారు.
ఈ బహుముఖ ప్రజ్ఞావంతులకు నా స్మృత్యంజలులు!

ఉష అనిరుద్ధుల ప్రేమ కథ

రచన: శారదాప్రసాద్

ఉష అనిరుద్ధుల ప్రేమ కథను నేటి యువతీయువకులు తప్పక తెలుసుకోవాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. పురాణాల శృంగార కథలలో ఉష అనిరుద్ధుల ప్రేమ కథ సుప్రసిద్ధం. ఈ కథ బ్రహ్మవైవర్త పురాణం శ్రీకృష్ణ జన్మ ఖండం నూట పధ్నాలుగో అధ్యాయంలో ఉంది. కథలోకి వస్తే శ్రీకృష్ణుడి మనుమడు అనిరుద్ధుడు. కృష్ణుడి కుమారుడైన ప్రద్యుమ్నుడి కుమారుడితడు. ప్రద్యుమ్నుడు సాక్షాత్తు మన్మథుడే. ఆయన కుమారుడు అందంలో తండ్రిని మించిన వాడు. ధైర్య సాహసాలు కూడా అతడి సొంతమే. ఆ రోజుల్లోనే బాణుడు అనే ఓ రాక్షసుడు ఉండేవాడు. గొప్ప శివ భక్తుడైన ఆ రాక్షసుడి కుమార్తె ఉష. ఈమెకు పార్వతీ దేవి అనుగ్రహం ఉంది. అనిరుద్ధుడికి దీటైన అందం ఈమె సొంతం. ఒక రోజున అనిరుద్ధుడు చక్కగా అలంకరించిన శయ్య మీద రాత్రి వేళ హాయిగా నిద్ర పోయాడు. స్వప్నంలో ఒక సుందరాంగి కనిపించింది. విశేషమేమంటే , అది పరమాత్ముడు సృష్టించిన స్వప్నం కాబట్టి అది యదార్ధ సంఘటన లాగా కూడా ఉంది. స్వప్నంలో ఆమెను చూసిన అనిరుద్ధుడు ఆమె మోహంలో పడ్డాడు . తనను వివాహమాడమన్నాడు. అప్పుడా యువతి తాను బాణుడి కుమార్తె అయిన ఉష అని, తాను తండ్రిచాటు బిడ్డనని చెప్పింది. తల్లితండ్రుల అనుమతితోనే తాను పెళ్ళాడుతాననీ, తనకు యోగ్యుడైన వరుడినే వారు తెస్తారని ఆమె చెప్పింది. యువతీ యువకులు తల్లితండ్రుల మీద ఇలాంటి నమ్మకంతో ఉండటం ధర్మమని కూడా చెప్పింది. ఒకవేళ అనిరుద్ధుడు తనను నిజంగా ఇష్టపడితే తన తండ్రిని కానీ, తన తండ్రి పూజించే పార్వతీ పరమేశ్వరుల అనుమతిని గానీ తీసుకుని తనను వివాహమాడమన్నది ఉష.

ఇంతలో కల చెదిరింది. తెల్లవారింది. తెల్లవారిన దగ్గరనుంచి అనిరుద్ధుడు పరధ్యాసతో ఉండటాన్ని రుక్మిణి గమనించింది. రుక్మిణి శ్రీకృష్ణుడికి విషయాన్ని వివరించింది. శ్రీకృష్ణుడు దివ్యదృష్టితో అంతా తెలుసుకున్నాడు . ఉషకు కూడా తనొక స్వప్నాన్ని కలిగించి అనిరుద్ధుడి మీద ప్రేమ కలిగేలా చేస్తానని చెప్పాడు శ్రీ కృష్ణుడు . ఉష స్వప్నంలో అనిరుద్ధుడిని చూసింది. తనను చేపట్టమని కలలో అనిరుద్ధుడిని కోరింది. అనిరుద్ధుడు పెద్దల అనుమతి లేకుండా తాను మాట ఇవ్వలేనని చెప్పాడు. ఇంతలో తెల్లారింది. ఉష పరధ్యాసను గమనించిన చెలికత్తెలు ఆ విషయాన్ని పెద్దలకు చెప్పారు. ఉషాదేవి ఆమె చెలికెత్తె చిత్రలేఖ ప్రోత్సాహంతో పూర్తిగా పార్వతీదేవిలాగ అలంకరించుకొని శివుని చేరబోయింది. ఉష హృదయం తెలిసిన పార్వతి ‘కార్తీక శుద్ధ ద్వాదశీ తిథి’ యందు నీకొక పురుషుడు తారసపడి నిన్ను రమించి, నిన్ను వరించగలడు అని వరం ఇచ్చి, ఆమెను పంపించింది. శివసంకల్పం వల్ల అనిరుద్ధుడు ఉషాంతఃపురాన వ్రవేశించి ఆమెతో రతిసుఖాలాడి వెళ్లిపోయాడు. మన్మధుని మించిన అందగాడైనందున ఉష అతడికి ఎటువంటి అభ్యంతరాన్ని చెప్పలేదు కానీ వివాహం గాకుండానే పరపురుషుని కలుసుకోవటం ఏమిటని మథనపడింది. అతన్ని గురించి ఆమె వర్ణించలేకపోయింది. ఈ విషయాన్ని చెలికత్తె చిత్రలేఖతో చెప్పుకుంది. చిత్రలేఖ ఉపాయం ఆలోచించింది. దేశ దేశాల రాకుమారుల చిత్రాల్ని తెప్పించి, అందులో ఉషను రమించిన వాడిని గుర్తుపట్టమంది . ఇదిలా ఉండగా, ఓ రోజు శివుడి దగ్గర కొచ్చిన బాణాసురుడు “పరమేశా! వెయ్యి చేతులిచ్చావు, నా సహస్ర బాహువులతోనూ ఏకకాలంలో యుద్ధం చెయ్యగల వైరిని చూపించవయ్యా!” అని వేడుకున్నాడు. “అభీష్ట సిద్ధిరస్తు! సరైన ఘనుడితో నీకు యుద్ధం త్వరలోనే సంప్రాప్తించు గాక!” అని దీవించాడు శివుడు. ఉష చెప్పిన రాకుమారుడిని, చిత్రపటాల ద్వారా అనిరుద్ధుడిగా గుర్తుపట్టిన చిత్రలేఖ తనకున్న యోగశక్తి చేత అనిరుద్ధుడిని అపహరించి తెచ్చి, ఉష శయ్యాగృహంలోకి చేర్చింది. ఉష ఆనందంతో తన ప్రియుడితో సుఖాల తేలియాడింది.

ఈ విషయం బాణాసురుడికి తెలిసి, తన అంతఃపురంలోకి అతనెలా ప్రవేశించాడో అర్ధంగాక యుద్ధసన్నద్ధుడయ్యాడు. అశరీరవాణి హెచ్చరిక మేరకు అనిరుద్ధుని వధించక, చెరలో బంధించాడు. ఉషా అనిరుద్ధులు దుర్గా స్వరూపురాలైన అమ్మవారిని అర్చించడంతో, అనిరుద్ధుడు చిత్రంగా చెరసాలనుంచి బైటికి వచ్చాడు. మళ్ళీ ఉషాఅనిరుద్ధులు యధాప్రకారం సుఖాలలో మునిగిపోయారు. ద్వారకలో అనిరుద్ధుడు అదృశ్యమైన సంగతి అందర్నీ విచారంలో ముంచగా, నారదుడు జరిగిన విషయం చెప్పగానే శోణపురాన్ని కృష్ణుడు ముట్టడించాడు. బాణాసురునికి వరమిచ్చిన శివుడు బాణాసురుడికి బాసటగా నిలిచాడు. శివుడు బాణాసురుడికి ఇచ్చిన వరం, దేవతలకు అనుకూలంగా మార్చటానికి కృష్ణుడు ఒక ఉపాయాన్ని కనిపెట్టాడు. శివుడు స్థాణువుగా అయ్యేటట్లుగా కృష్ణుడు జృంభణాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. మహనీయమైన ఆ అస్త్ర ప్రభావంతో శివుడు యుద్ధ భూమి నుంచి తొలిగాడు. బాణాసురుడు తనకు తగిన శత్రువు దొరికాడని సంతోషించి యుద్ధానికి దిగాడు. లోకభీకరమైన యుద్ధం సాగింది. కృష్ణుడు సుదర్శన చక్రంతో అన్ని చేతులనూ ఒక్కటొక్కటిగా నరికేసాడు. నాలుగు చేతులను మాత్రం మిగిల్చి, కృష్ణుడు చక్తో బాణాసురుని శిరస్సు ఖండించబోగా, శివుడు అడ్డుపడ్డాడు. “వాసుదేవా! బాణుడి గర్వం అణచటానికే నేనీవరం ఇచ్చాను తప్ప, అతడి శిరః ఖండనం జరగాలని కాదు” అని అనుగ్రహించి ఉషా అనిరుద్ధుల వివాహం దగ్గరుండి జరిపించాడు శివుడు.

ఈ కథలోమనకు తెలిసింది ఏమంటే– ఉషాఅనిరుద్ధులు చెప్పినమాటల ప్రకారం, వివాహానికి పెద్దల అనుమతి అవసరమన్న విషయం సుస్పష్టమయింది. యువతీ యువకులు ప్రేమ, వివాహం వంటి విషయాలలో తొందర పడకుండా, పెద్దల అనుమతితో ముందుకు అడుగులేస్తే మంచి జరుగుతుందన్నసందేశం ఉషఅనిరుద్ధుల కథ మనకు ఇస్తుంది.

ఏనుగు లక్ష్మణ కవి

రచన: శారదా ప్రసాద్

ఏనుగు లక్ష్మణ కవిగారు క్రీ. శ. 18 వ శతాబ్దికి (1797) చెందిన వారు. ఈయన తల్లిగారి పేరు పేరమాంబ, తండ్రిగారి పేరు తిమ్మకవి. జన్మ స్థలము పెద్దాపురము (ప్రస్తుత తూర్పుగోదావరిజిల్లాలోని సామర్లకోటకు దగ్గరులో ఉన్నది). శ్రీ లక్ష్మణ కవిగారి ముత్తాతగారు “శ్రీ పైడిపాటి జలపాలామాత్యుడు”. ఈయన పెద్దాపుర సంస్థానీసాధీశ్వరుల యొద్ద ఏనుగును బహుమానముగా పొందుట చేత కాలక్రమేణ వీరి ఇంటిపేరు “పైడిపాటి” నుండి “ఏనుగు” వారిగా స్దిర పడినది. ఆ జలపాల మంత్రి ముని మనుమడు లక్ష్మణ మంత్రి. ఆయన మనుమడు ఏనుగు లక్ష్మణ కవి. ఈ వంశము కవుల వంశముగనే కనబడుచున్నది. శ్రీ వత్యవాయ తిమ్మజగపతి పాలకుని వద్ద ఉన్న ప్రసిద్ద కవి కవిసార్వభౌమ కూసుమంచి తిమ్మకవి, లక్ష్మణకవిగారి సమ కాలికుడు.
లక్ష్మణ కవిగారు, భర్తృహరి సంస్కృతంలో రచించిన సుభాషిత త్రిశతి తెలుగులోనికి “సుభాషిరత్నావళి” పేరు మీద అనువాదం చేసాడు . సుభాషిరత్నావళి నీతి, శృంగార, వైరాగ్య శతకములని మూడు భాగములు. భర్తృహరి సుభాషితములను తెలుగులోనికి అనువాదము చేసినవారు ముగ్గురు 1. ఏనుగు లక్ష్మణ కవి 2. పుష్పగిరి తిమ్మన 3. ఏలకూచి బాలసరస్వతి. వీటన్నింటిలోను ప్రజాదరణ పొంది అందరి నోళ్ళ్లలో నానినవి “ఏనుగు లక్ష్మణ కవి” అనువాదాలు. ఈ సుభాషిత రత్నావళిని అతి మనోహరముగ, యథామూలముగ, ప్రౌఢముగ, సందర్భసముచిత శైలిలో కవి హృదయమును గ్రహించి రచియించె ననుట పెద్దల యభిప్రాయము. కాని దీని ఎడల లోటుపాటులు కలవు. పద్యములు రసవంతముగ నుండుటకు వానిని పండితులును పామరులును గూడ పఠించు చుండుటయే సాక్ష్యము.
లక్ష్మణ కవిగారి ఇతర రచనలు–రామేశ్వర మాహాత్మ్యము, విశ్వామిత్ర చరిత్రము, సూర్య శతకము(ఇది సంస్కృత భాషలోనిది), గంగా మహత్మ్యము, రామ విలాసము, లక్ష్మీనరసింహ శతకము, జాహ్నవీ మాహాత్మ్యము, విశ్వేశ్వరోదాహరణము, సుభాషితరత్నావళి ఇవి ఒకనాడు మాధ్యమిక విద్యలో బోధనాంశాలుగా ఈనాటికి కూడా ఉన్నాయి. ఈ పద్యాలు కంఠస్తం చేయదగినవి .
ఆకాశంబున నుండి శంభుని శిరం, బందుండి శీతాద్రి, సు
శ్లోకంబైన హిమాద్రినుండి భువి, భూలోకమునందుండి య
స్తోకాంభోధి, పయోధినుండి పవనాంధోలోకమున్ చేరె గం
గా కూలంకష, పెక్కుభంగులు వివేక భ్రష్ట సంపాతముల్.
ఈ పద్యం రాని తెలుగు వారు ఉండరేమో! “ఆరంభింపరు నీచ మానవులు “, “గ్రాసము లేక స్రుక్కిన “, “తివిరి ఇసుమున తైలంబు”, “క్షమ కవచంబు”మొదలైన పద్యాలన్నీ చాలామందికి కరతలామలకాలే!
క్షీరేణాత్మగతోదకాయ హి గుణాదత్తాః పురాతే~ఖిలాః
క్షీరోత్తాప మవేక్ష్య తేన పయసా స్వాత్మా కృశానౌ హుతః|
గన్‌తుం పావక మున్మన స్తదభవ ద్దృష్ట్వాతు మిత్రాపదం
యుక్తం తేన జలేన శామ్యతి నతాం మైత్రీ పున స్త్వీదృశీ||–భర్తృహరి
పై పద్యానికి ఏనుగు లక్ష్మణ కవిగారి తెలుగు అనువాదం–
ఉ. క్షీరము మున్ను నీటికొసఁగెన్ స్వగుణంబులు దన్నుఁజేరుటన్
క్షీరము దప్త మౌట గని చిచ్చుఱికెన్ వెతచే జలంబు దు
ర్వారసుహృద్విపత్తిఁ గని వహ్నిఁ జొరం జనె దుగ్ధ్హ మంతలో
నీరముఁ గూడి శాంతమగు నిల్చు మహాత్ములమైత్రి యీగతిన్. –ఏనుగు లక్ష్మణ కవి
అర్ధం-నీళ్ళకు పాలంటే కృతజ్ఞత. తనకంటూ ఆశ్రయమిచ్చినందుకు. పాలకు నీళ్ళంటే కృతజ్ఞత. తనలో ఇట్టే కలిసిపోయినందుకు, తన ఒంటరి జీవితంలో తోడై నిలిచినందుకు. నీళ్ళకు పాలు చక్కని రంగునిస్తాయి . కమ్మని రుచిని ప్రసాదిస్తాయి. పొయ్యి మీద పాలు మరిగిపోతుంటే నీళ్ళు తట్టుకోలేకపోతాయి. నీళ్ళు ఆ బాధను తమంతట తామే స్వీకరిస్తాయి. మౌనంగా ఆవిరై ఇంకిపోతాయి. అప్పటిదాకా తోడూ నీడగా నిలిచిన స్నేహితుడు ఆవిరైపోతుంటే ఆ బాధను తట్టుకోలేక పాలు ఉద్వేగంతో బుస్సున పొంగుతాయి. పొయ్యిలోని మంటను ఆర్పటానికి సమాయత్త మవుతాయి. ఇల్లాలు దోసెడు నీటిని చల్లగానే, పాలు- నీరు మళ్ళీ కలుసుకుంటాయి. మిత్రుడు తిరిగి వచ్చిన సంతోషంలో పాల ఉద్వేగం తగ్గిపోతుంది, పాలు చల్లబడుతాయి!
తెలివి యొకింత లేనియెడ దృప్తుడనై కరిభంగి సర్వమున్
దెలిసితి నంచు గర్వితమతిన్ విహరించితి దొల్లి, యిప్పు డు
జ్జ్వలమతులైన పండితుల సన్నిధి నించుక బోధశాలినై
తెలియనివాడనై మెలగితిం గతమయ్యె నితాంత గర్వముల్
మనకి సర్వం తెలుసు అనే రోగం చాలామందికి ఉంది. ఈ స్థితికి ఎప్పుడైతే వస్తామో నిజానికి అది ఆత్మహత్యా సదృశ్యం. తెలుసుకోవాలనే తృష్ణ బాల్యంలో ఎక్కువగా ఉంటుంది. పెద్దైన తర్వాత ఆ తృష్ణ తగ్గిపోవటం మనం చూస్తున్నాం!ఇది సుమారు రెండువేల సంవత్సరాల నాటి శ్లోకం. ఇది ఇంకా గుర్తుండిపోవటానికి కారణం–“సుకవి జీవించు ప్రజల నాలుకల మీద” అని అన్న జాషువాగారి మాట నిత్య సత్యం! భర్తృహరి సుభాషితాలను తెలుగువారికి పరిచయం చేసిన ఏనుగు లక్ష్మణ కవి చిరంజీవి!
ఆ కవి పుంగవుడికి నా స్మృత్యంజలి!

ఆదర్శ మహిళా శాస్త్రవేత్త మేరీక్యూరీ

రచన: శారదాప్రసాద్

(మేరీక్యూరీ దంపతులు)

రెండు సార్లు నోబెల్‌ బహుమతి పొందిన మేరీక్యూరీ తన అద్వితీయ ప్రతిభాపాటవాలతో రేడియంను కనుగొన్న గొప్ప శాస్త్రవేత్త . రెండు శాస్త్రాల్లో నోబెల్‌ బహుమతి అందుకున్న అరుదైన ఘనత అమెకే దక్కింది. 1903 ఫిజిక్స్‌లోను, 1911లో కెమిస్ట్రీలోను నోబెల్‌ బహుమతులు పొంది సరికొత్త చరిత్రను సృష్టించింది. 1857లో ఒక బానిస దేశంగా ఉన్న పోలండ్ లో ఒక సామాస్య కుటుంబలో జన్మించింది మేరీక్యూరీ.

బాల్యంలో ప్రతిభావంతమైన విద్యార్థిగా గుర్తించబడినా పేదరికం వల్ల అనేక సంవత్సరాలపాటు ధనికుల ఇండ్లలో పిల్లల్ని చూసే సహాయకురాలుగా పనిచేసింది . 24సంల వయస్సులో కొంత డబ్బు పోగుచేసుకొని ఆస్ట్రియాలోని క్రాకో యూనివర్సిటీలో చేరబోతే మహిళలు సైన్సు చదవడానికి కుదరదనే నెపంతో ఆమె అభ్యర్ధనను తిరస్కరించారు. అప్పుడు ఫ్రాన్స్‌ రాజధాని పారిస్‌కు వెళ్లి అక్కడి సైన్స్‌ విద్యార్థినిగా చేరింది. చదువుపైనే మనసు కేంద్రీకరించి ప్రతిభావంతమైన విద్యార్థినిగా విజయం సాధించింది. ఆంటోనీ హెన్రీ బెకరెల్‌ రేడియో యాక్టివిటీని కనుగొని 1903లో నోబెల్‌ బహుమతిని ఫిజిక్స్‌లో పొందాడు. తన విద్యార్థి అయిన మేరీక్యూరీ, ఆమె భర్త పీరీక్యూరీతో కలసి తన అనన్యసామాన్య పరిశోధనకు ముగ్గురూ సంయుక్తంగా నోబెల్‌ బహుమతి పొంది చరిత్ర సృష్టించారు. అసలు అతను మేరీక్యూరీని కనుగొనడమే గొప్ప విజయం .
ఆమె గురువుని మించిన శిష్యురాలైంది. భర్తతో కలిసి కనీస వసతులు లేని లేబొరేటరీలో ప్రయోగాలు చేసింది. ఆమె తన భర్తతో కలిసి ప్రయోగాలు చేసి ‘పోలోనియం’ అనే కొత్త రేడియో ధార్మిక మూలకాన్ని కనుగొంది . మాతృదేశమైన ‘పోలెండ్‌’ మీద ప్రేమతో దానికి ‘పోలోనియం’ అని పేరు పెట్టింది. 1894లో ఆమెకు పియరీ క్యూరీ అనే ఫిజిక్స్‌ ప్రొఫెసర్‌తో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయనకు సొంత ప్రయోగశాల ఉండేది. ఒకే విధమైన భావాలు కలిగిన వారు అవటం వలన 1895లో వారి పరిచయం వివాహానికి దారితీసింది. అప్పటి నుండి ఆమె ‘మేరీ క్యూరీ’గా పిలవబడింది. పియరిక్యూరీ ప్రొఫెసర్‌గా పదోన్నతి పొందటం వలన, ఆయన స్థానంలో మేరీ క్యూరీని ఫిజిక్స్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌ హెడ్‌గా నియమించింది సోబర్న్‌ యూనివర్సిటీ. రేడియం కనుగొనగానే దాన్ని వైద్యశాస్త్రంలో చికిత్స నిమిత్తం వాడడం ప్రారంభించారు. రేడియంపై రాయల్టి పొందే అవకాశము ఉన్నప్పటికీ వారు రాయల్టి పొందలేదు. తాము సాధించిన ఫలితాలు సమాజం కోసం ఉపయోగ పడాలన్న ఆశయంతో, తమకు రాయల్టిలు అక్కర్లేదని ఆ దంపతులు ప్రకటించారు.

ప్రపంచంలోనే అత్యంత భయంకరమైన వ్యాధిగా పరిగణింపబడిన క్యాన్సర్ కు ఇది చక్కటి చికిత్సా విధానాన్ని కూడా అందించింది. 1906వ సంవత్సరంలో దురదృష్టవశాత్తు ఒక యాక్సిడెంట్‌లో ఆమె భర్త మరణించాడు. మేడమ్‌ క్యూరీ భర్త మరణంతో క్రుంగిపోయింది . ధైర్యాన్ని తెచ్చుకొని భర్త ఆశయాలను కొనసాగిస్తూ ముందుకు నడిచింది . ఆమె భర్త స్థానంలో ఆమెను ప్రొఫెసర్‌గా నియమించింది సాబర్న్‌ యూనివర్శిటి. ఆమె ప్యారిస్‌ యూనివర్శిటీలో 1914లో ఏర్పడిన రేడియం లేబోరేటరీకి డైరెక్టర్‌గా నియమింపబడింది క్యూరీకి అమెరికాలోని ఆమె సన్నిహితులు, ఇతర శాస్త్రవేత్తలు, పూర్వ విద్యార్థులు కలిసి 50వేల డాలర్లను ప్రోగుచేసి అప్పటి అమెరికా అధ్యక్షుడు హూవర్‌ చేతుల మీదుగా ఆమెకు అందజేశారు. తన పిల్లలను జాతి రత్నాలుగా తీర్చిదిద్దగలిగింది మేడమ్‌ క్యూరీ. ఇద్దరు కూతుళ్లలో పెద్ద కూతురైన ఐరిన్‌ క్యూరీ, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో తల్లికి రేడియో గ్రాఫర్‌గా, నర్స్‌గా పనిచేసింది. ఆమె ప్యారిస్‌ యూనివర్శిటీ నుండి సైన్స్‌లో డాక్టరేట్‌ సాధించింది. ఆమె భర్త ఫ్రెడరిక్‌ జోలియట్‌తో కలిసి ‘పోలోనియం’ నుండి వెలువడే ఆల్ఫాకణాల మీద పరిశోధన చేసింది. కృత్రిమ రేడియో ధార్మికత మీద న్యూక్లియర్‌ ఫిషన్‌ మీద ఆమె పరిశోధనలకు 1935లో రసాయన శాస్త్రంలో నోబెల్‌ బహుమతిని అందుకున్నారు.

1948వ సంవత్సరంలో ఫ్రాన్స్‌కు మొట్టమొదటి న్యూక్లియర్‌ రియాక్టర్‌ను నిర్మించిపెట్టింది. రెండవ కూతురైన ‘ఈవ్‌ అమెరికా’కు చెందిన ‘లెబేస్సీ అనే సోషల్‌ వర్కర్‌’ను పెళ్లి చేసుకుంది. ఇద్దరూ సామాజిక సమస్యలపై పోరాడి మంచిపేరు తెచ్చుకున్నారు. లెబేస్సీ ఐక్యరాజ్య సమితిలోని యునైటెడ్‌ నేషన్స్‌ చిల్డ్రన్‌ ఫండ్‌కు డైరెక్టర్‌గా అద్భుత సేవలు అందజేసినందుకు 1965లో అతనికి నోబెల్‌శాంతి బహుమతి లభించింది. అలా తన పిల్లలను ఉన్నత స్థానంలో నిలబెట్టింది మేడమ్‌ క్యూరీ. రేడియో ధార్మిక పదార్థాలతో ప్రమాదం అని తెలిసి కూడా మేడమ్‌ క్యూరీ తన పరిశోధనలలో రేడియో ధార్మిక పదార్థాలతో అతి సమీపంగా ప్రయోగాలు చేయడం వలన ఆమెలోని తెల్లరక్తకణాలు దెబ్బతిని ఆమెను బ్లడ్‌ కేన్సర్‌ వచ్చింది. 1914 ప్రపంచ యుద్ధంలో మేరీక్యూరీ ఎక్స్‌రే పరిశోధనల వల్ల ఆమె ఆరోగ్యం పూర్తిగా దెబ్బతింది. మేడమ్‌ క్యూరీ జూలై 4, 1934న మరణించారు. కేన్సర్‌ బారి నుండి ప్రపంచాన్ని రక్షించాలని ఆమె చేసిన ప్రయోగాలకు, ఆమె అందించిన స్ఫూర్తికి మరణం లేదు. రేడియం కనుగొనడం ద్వారా మానవజాతికి ఎనలేని సేవచేసిన క్యూరీ తన ప్రాణాలను కూడా రేడియం పరిశోధనకే అంకితం చేసింది . మేరీక్యూరీ జీవితం మహిళలకే కాకుండా సర్వ మానవాళికి స్ఫూర్తిదాయకం!