తేనెలొలుకు తెలుగు – 5

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

విశ్వవ్యాప్తంగా తెలుగు మాట్లాడేవాళ్లు కోట్ల సంఖ్యలో ఉన్నారు. కాని రాను రాను వాడేవాళ్లు తగ్గి భాష ఎక్కడ అంతరించిపోతుందోనన్న భయం కొంతమందికి లేకపోలేదు. ప్రస్తుత పరిస్థితులు చూస్తుంటే అవునేమో అనిపిస్తుంది కూడా. ఇంత అందమైన మన మాతృభాష అంతరించకుండా ఉండాలంటే ఒక తరం నుండి ఇంకొక తరానికి అది అందించబడాలి. మన తెలుగులో చాటువులు అని ఉన్నాయి. వాటికి తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. అసలు చాటువంటే ఏమిటి? కవులైన వారు కొన్ని కొన్ని సందర్భాలలో స్పందించి అప్పటికప్పుడు చెప్పిన పద్యాలే చాటువులుగా నిలచిపోయాయి. శ్రీనాథుని చాటువులకు మంచి పేరున్నది. పలనాటి సీమకు వెళ్లినపుడు అక్కడి పరిస్థితిని గమనించి కింది పద్యాలు చెప్పాడట.

చిన్ని చిన్ని రాళ్లు చిల్లర దేవుళ్లు
నాగులేటి నీళ్లు నాపరాళ్లు
సజ్జజొన్నకూళ్లు సర్పంబులును తేళ్లు
పలనాటిసీమయే పల్లెటూళ్లు

అలాగే

రసికుడు పోవడు పలనా
డెసగంగా రంభయైన ఏకులు వడకున్
వసుధేశుడైన దున్నును
కుసుమాస్త్రుండైన దొన్న కూడే గుడుచున్

జొన్నకలి జొన్నయంబలి
జొన్నన్నము జొన్నప్సరు జొన్నలెదప్పన్
సన్నన్నము సున్నజుమీ
పన్నుగ పలనాటిసీమ ప్రాంతమునందున్
ఇంకా ఆయనవి చాలానే ఉన్నాయి.
కుల్లాయుంచితి, గోకజుట్టితి, మహాకూర్పాసముందొడ్గితిన్
వెల్లుల్లిన్ దిలపిష్టమున్ మెసవితిన్ విశ్వస్త వడ్డింపగా
చల్లాయంబలి ద్రాగితిన్, రుచుల దోసంబంచు బోనాడితిన్
దల్లీ! కన్నడ రాజ్యలక్ష్మి! దయలేదా? నేను శ్రీనాధుడన్!

అలాగే

“దీనారటంకాలదీర్థమాడించితి”
“చిన్నారి పొన్నారి చిరుతకూకటినాడు”

వంటి రసవత్తరమైన పద్యాలు చాటువులుగా తెలుగు భాషను జీవద్భాషగా చేస్తున్నాయి. ఆనాటి చరిత్ర తెలుసుకోవడానికి ఇలాంటి మరెందరి చాటువులో మనకు సాహిత్య చరిత్రలో దర్శనమిస్తాయి.
ఆంధ్రభోజుడుగా పిలువబడ్డ శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు ఆస్థానంలోని అష్టదిగ్గజాలుగా పేర్కొనబడే కవులలో
తెనాలి రామకృష్ణ కవి ఒకరు. ఈయన చాటువులు కూడా చాలా ప్రసిద్ధి గాంచినవే.
మేకకు మేకమేక మెకమేకకుతోకకు మేక మేక అనే పద్యం
కుంజరయూధంబు దోమ కుత్తుక జొచ్చెన్
అన్న పద్యానికి రాజుగారి వద్ద ఒకరకంగా, సేవకుని వద్ద ఒకరకంగా చెప్పిన చాటువులు కవుల చతురతకు నిదర్శనాలు.
అలాగే అల్లసాని పెద్దన
నిరుపహతిస్థలంబు రమణీప్రియదూతిక తెచ్చి యిచ్చు క
ప్పురవిడె మాత్మకింపయిన భోజన మూయలమంచ మొప్పు త
ప్పరయు రసజ్ఞు లూహ తెలియంగల లేఖకపాఠకోత్తముల్
దొరికినగాని యూరక కృతుల్ రచియింపుమటన్న శక్యమే!

ప్రసిద్ధమైన చాటువు. అప్పట్లో కవులు ఎంతటి వైభవాలు పొందారో తెలిపే పద్యం. ఇంకా అనేక మందివి అనేక చాటువులున్నాయి. ఇవి చాటువుల ఉదాహరణలు మాత్రమే

‘కావ్యేషు నాటకం రమ్యం’ అన్న మాట చాలాసార్లు విని ఉంటాం. సంస్కృతంలో కాళిదాసు రచించిన ‘శాకుంతలం’ గొప్ప రచనగా పేరు పొందిన విషయం మనకు తెలిసిందే.
అయితే ఇవన్నీ మనకు కాస్తో కూస్తో సాహిత్య పరిజ్ఞానం ఏర్పడ్డ తరువాత తెలిసిన విషయాలు. ఒక్కసారి మవందరం మన బాల్యాల్లోకి తొంగి చూసినట్లయితే తప్పకుండా మనం చూసిన నాటకాలు గుర్తుకు వస్తాయి.
పల్లెల్లో చిడతల రామాయణం, సుగ్రీవ విజయం వంటి యక్షగానాలు, చిందు బాగోతం, ఇలా జానపద కళా రూపాలయితే, పట్టణాల్లో, పెద్దపెద్ద గ్రామాల్లో సురభి కంపెనీ వారు గానీ, కొన్ని నాటక సమాజాలు గానీ వేసే హరిశ్చంద్ర, పాండవోద్యోగ విజయం, గయోపాఖ్యానము, చింతామణి, బాలనాగమ్మ, అల్లిరాణి, కనకతార, రంగూన్ రౌడీ, భక్తరామదాసు మధుసేవ వంటి ప్రసిద్ధ నాటకాలు అప్పట్లో విరివిగా ఆడేవారు. ఇప్పటిలా సినిమాలు, టీవీ సీరియళ్లు లేని కాలంలో అవే జనాలకు వినోద కాలక్షేపాలు. ఇదంతా అర్ధశతాబ్ది కిందటి ముచ్చట.
అయితే అప్పుడు ప్రదర్శించబడిన దాదాపు అన్ని నాటకాల్లోనూ పద్యాలుండేవి. ఆ పద్యాలు రాగయుక్తంగా పాడి, హావభావాలతో పాత్రోచితంగా నటిస్తుంటే తెల్లవారుఝాముదాకా నాటకాలు చూచేవాళ్లు. కరంటు కూడా లేని రోజుల్లో దివిటీల వెలుగులో, పెట్రొమాక్స్ లైట్ల వెలుగులో ప్రదర్శించేవారు. అప్పటి నాటకాలు పామరులకు సైతం పద్యాలు నేర్పాయి. పొట్టచీరితే అక్షరమ్ముక్క రానివారు కూడా..

చెల్లియొ చెల్లకో, తమకు చేసిన యెగ్గులు సైచిరందరున్
తొల్లి, గతించె, నేడు నను దూతగ బంపిరి సంధిసేయ నీ
పిల్లలు పాపలున్ బ్రజలు బెంపువహింపగ సంధి సేసెదో
ఎల్లి రణంబెగూర్చెదవొ ఏర్పడ జెప్పుము కౌరవేశ్వరా!

అని ఎలుగెత్తి పాడేవారనేది అతిశయోక్తి కాదు గదా!
వీటితో పాటు సందర్భానుసారంగా కీర్తనలు, నృత్యగీతాలు, భజనలు ఇలా నాటక సాహిత్యానికి అప్పట్లో అత్యంత ఆదరణ ఉండేది.

రామదాసు నాటకంలో
‘ఏ తీరుగ నను దయజూచెదవో ఇన వంశోత్తమ రామా!
నా తరమా భవ సాగరమీదను నళినదళేక్షణ రామా!’
అలాగే
‘సీతాకు జేయిస్తి చింతాకు పతకము రామచంద్రా’
‘రామరామ రఘురామ పరాత్పర రావణ సంహర రఘుధీరా’
ఇంకా ఎన్నో రామదాసు రాసిన పద్యాలు అప్పటి ప్రజల వాలుకల మీద నర్తించేవి
చింతామణి నాటకంలో సుబ్బిశెట్టి పాత్ర, హరిశ్చంద్రలో నక్షత్రకుడు, చిరుతల రామాయణంలో బుడ్డెన్ ఖాన్ వంటి హాస్య పాత్రలు నాటి ప్రేక్షకుల హృదయాల్లో నిలిచి పోయిన పాత్రలు. వారి సంభాషణలు నాటి కళాస్వాదకులకు కంఠోపాఠాలు.

అత్తగారిచ్చిన అంటునామిడి తోట సుబ్బిశెట్టి పద్యం ఎంతో ప్రసిద్ధం. శోకరసప్రధానమైన హరిశ్చంద్ర నాటకంలో ముఖ్యంగా కాటి సన్నివేశంలో జాషువా పద్యాలకు ఎంత ప్రాచుర్యం లభించిందో చెప్పలేం.

ఎన్నో యేండ్లు గతించిపోయినవి గానీ,యీ శ్మశానస్ధలిన్
గన్నుల్ మోడ్చిన మందభాగ్యుడొకఁడైనన్ లేచిరాఁ,డక్కటా!
యెన్నాళ్ళీచలనంబులేని శయనం? బేతల్లు లల్లాడిరో!
కన్నీటంబడి క్రాఁగిపోయినవి నిక్కంబిందు పాషాణముల్

అలాగే ‘ఇచ్చోటనేగదా’, మాయామేయ జగంబె నిత్యమని సంభావించి మోహంబునన్ ‘ పద్యాలు కూడా ప్రాచుర్యం పొంగాయి.

రాయబారం పద్యాలు
‘జండాపై కపిరాజు. ’
‘ముందుగ వచ్చితీవు మునుముందుగ అర్జును నేను జూచితిన్’
బావా ఎప్పుడు వచ్చితీవు’
పద్యాలు తెలుగు నాటకపద్యాలలో మణిరత్నాలు.
సాహిత్యం ఒక ఎత్తైతే సంగీతం మరొక ఎత్తు. అప్పట్లో పద్యానికి వన్స్ మోర్ అనే విషయం నటుల గాయక పాటవానికి పరీక్షగా ఉండేది.

బాలనాగమ్మలో
‘ఆడుది నవ్వెనా’
అనే పద్యం ఆడవారి అన్ని కోణాలను ఎంతో రమ్యంగా వివరిస్తుంది.
అలాగే కృష్ణ తులాభారంలో ‘మీరజాలగలడా నా యానతి వ్రతవిధాన మహిమన్ సత్యాపతి’
బహుళ ప్రాచుర్యం పొందిన గీతం.
ఇంకా చెప్పాలంటే చాలనే ఉంది.కానీ నా ఉద్దేశం మిమ్మల్ని ఒకసారి మన తెలుగు నాటక సాహిత్యం వైపు దృష్టి సారించేలా చేయడమే.
నల్లనయ్య నయగారాల నవనవోక్తులు, ’నవఖండ భూమండలాధిప మకుటతట ఘటిత మణి ఘృణి నిరంతర నీరాజిత నిజపాద పంకేరుహుండను’వంటి సుయోధనుని వాక్తటిల్లతలు, ’ధ్వాంతోధ్వాంత ధూమధూమకర జంఝామారుత శిలోచఛయ భిన్న దంభోళినీ’వంటి మాయలఫకీరు ఉరుములవంటి మాటలు, నారదుని వాక్చమత్కృతులు, శకుని కపటపు వంకర మాటలు, సుబ్బిశెట్టి ఎగపోతల బొంగురు గొంతు గరగరలు ఇలా చెప్పుకుపోతే అనేక పాత్రల పాత్రచిత్రణకై తెలుగు కవులు సృజించిన నాటక సాహిత్యం అపారం. తేనెలొలుకు తెలుగు భాష మధురిమకు నాటకసాహిత్యం కూడా ఎంతో తోడ్పడిందనటంలో సందేహం లేదు.

తేనెలొలుకు తెలుగు – 5

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

సీసపద్యం తెలుగునాట బాగా వెలుగు చూసిన ప్రక్రియ. దానికి కారణం దానిలోని గాన యోగ్యత. రెండవది సంభాషణలాగా ఉండే ప్రక్రియ.
ఎదుటి వారితో మాట్లాడుతున్నట్టుగా సాగే ఈ పద్య ప్రక్రియకు శ్రీనాథునిది పెట్టింది పేరు.
ఆయన ‘చిన్నారి పొన్నారి చిరుత కూకటినాడు రచియించితిని మరుత్తరాట్చరిత్ర’బహు ప్రసిద్ధం.
అలాగని మిగతా కవులెవ్వరిని తీసివేయడానికి లేదు.
నన్నయ రాజవంశోత్తమ రంతిదేవుని కీర్తి
ఏలచెప్పగ బడి విందు నందు. . . అట్లాగే
తిక్కన సీసం
‘కుప్పించి ఎగసిన కుండలంబుల కాంతి
గగన భాగంబెల్ల గప్పికొనగ’ పద్యరత్నాలలో ఒకటి.
పోతన్న సీసం
‘మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు
మధుపమ్ము బోవునే మదనములకు
నిర్మల మందాకినీ వీచికలం దూగు
రాయంచ జనునే తరంగిణులకు
లలిత రసాల పల్లవ ఖాదియై సొక్కు
కోయిల జేరునే కుటజములకు
పూర్ణేందు చంద్రికాస్ఫురిత చకోరక
మరుగునే సాంద్రనీహారములకు

అంబుజోదర దివ్యపాదారవింద చింతనామృత పాన విశేష మత్త
చిత్తమేరీతి నితరంబు జేరనేర్చు !
వినుత గుణశీల,మాటలు వేయునేల?
ఎంత ప్రఖ్యాతిగన్నదో.

అలాగే వసుచరిత్రకారుడు భట్టుమూర్తి లేదా రామరాజభూషణుని సీసపద్యం
‘లలనాజనాపాంగ వలనావసదనంగ
తులనాభికాభంగ దోః ప్రసంగము’వింటే వీనులకు విందే.

ఎత్తిపొడుపులకు సీసపద్యాన్ని మన పౌరాణిక సినిమాల్లో చూస్తాం.
ఈ సందర్భంగా ఓ విషయం చెప్పాలి ఈ సీసపద్యపాదం వినండి.
ఆరేసుకోబోయి పారేసుకున్నాను
కోకెత్తుకెళ్లింది కొండగాలి
ఏమిటీ ఆశ్చర్యపోతున్నారా. ఇది సినిమాపాటే వేటూరి రాసింది. హిట్టుసాంగు కదా అప్పట్లో.
అందుకే చెబుతున్నా సీసపద్యం తెలుగు భాషలో
ఒక ప్రత్యేకత కలిగిన పద్య ప్రక్రియ. సీసపద్యాల్లో రాసిన నరసింహ శతకం అంత ప్రఖ్యాతి ఏ శతకమూ పొందలేదంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఒకప్పుడు వీథిబళ్లలో చదువుకున్న వారికి నరసింహ శతకం పద్యాలు కంఠస్థాలు.
సీసాన్ని సముచితంగా వాడుకున్న వాళ్లలో నరసింహ శతకకర్త శేషప్పను కూడా చెప్పుకోవాలె. ఈయన ధర్మపురనివాసి. పదిహేడవ శతాబ్దికి చెందిన కవి. గోదావరీ తీరంలోగల ధర్మపురి నివాసుని ఆలయంలో దీపధారుడేకాక రాత్రివేళ ఆలయం కాపలాదారుడుగా కూడా ఉండేవాడట. ఎంత విచిత్రం. అందరినీ కాపాడేవానికి కాపలాదారు ఉద్యోగం. అంత సన్నిహితుడు గనుకనే తన మొరనంతా ఆ స్వామికి నీవేదించుకున్నాడు సీసపద్యాల్లో. పామరజనులకు అర్థమయ్యేవిధంగా సరళమైన సీసపద్యాలు రాశాడు.
పద్మలోచన సీసపద్యముల్ నీమీద చెప్పబూనితినయ్య చిత్తగింపు మంటూ మొదలు పెట్టి
భూషణ వికాస శ్రీధర్మ పురనివాస
దుష్టసంహార నరసింహ దురిత దూర అనే మకుటంతో ముగిస్తాడు. నరసింహశతకం తెలుగు రాష్ట్రాల్లోనే గాక మలేషియా వంటి దేశాల్లో కూడా ప్రాచుర్యం
పొందిన శతకం.
లోకరీతిని ఎండగట్టే ఈ శతకం నిండా అనేక సుద్దులు చెప్పబడ్డాయి.
పసరంబు పందైన పసుల కాపరి తప్పు
కూతురు చెడుగైన మాత తప్పు
భార్య గయ్యాళైన ప్రాణనాథుని తప్పు
తవయుండు చెడుగైన తండ్రి తప్పు
అంటాడు
అలాగే లక్షాధికారైన లవణమన్నమె కాని
మెరుగు బంగారమ్ము మింగబోడు అంటాడు
ముక్కుడితొత్తుకు ముత్యంపు నత్తేల
విరజాజి పూదండ విధవ కేల అని ఎన్నో లౌకిక విషయాలను విన్నవిస్తాడు.
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
దురితజాలమునెల్ల దునుప వచ్చు
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
బలువైన రోగముల్ బాపవచ్చు
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
రిపుసంఘముల సంహరింపవచ్చు
నరసింహ నీదివ్య నామమంత్రముచేత
దండహస్తుని బంట్ల దరుమవచ్చు
భళిర నేనీ మహామంత్ర బలముచేత
దివ్యవైకుంఠ పదవి సాధించవచ్చు
భూషణ వికాస శ్రీధర్మపుర నివాస
దుష్ట సంహార నరసింహ దురిత దూర
అంటూ తన భక్తిని చాటుకుంటాడు
ఒకప్పటి వీథిబడి వ్యవస్థలో నరసింహశతకపద్యాలు
కంఠస్థం చేయించారంటేనే దాని విలవ తెలుస్తుంది.
గానానుకూలంగా ఉండటమే గాక వాడుక భాషకు కూడా అనుకూలమైనది సీసపద్య మొక్కటే. ఇంకాచెప్పాలంటే అన్యభాషాపదాలతో కూడా అందమైన సీసం రాసిన కవులున్నారు.
ఈ పద్యం చూడండి ఆంగ్లభాషా పదాలను
కాళ్లకూరి నారాయణరావుగారు తన మధుసేవ నాటకంలో
మార్నింగు కాగానె మంచములీవింగు
మొగమువాషింగు చక్కగా సిటింగు
కార్కు రిమూవింగు గ్లాసులు ఫిల్లింగు
గడగడా డ్రింకింగు గ్యాంబులింగు
భార్యతో ఫైటింగు బయటకు మార్చింగు
క్లబ్బును రీచింగు గ్యాంబులింగు
విత్తము లూజింగు చిత్తము రేవింగు
వెంటనే డ్రింకింగు వేవరింగు

మరలమరల రిపీటింగు మట్టరింగు
బసకు స్టార్టింగు జేబులు ఫండరింగు
దారిపొడుగునా డ్యాన్సింగు థండరింగు
సారెసారెకు రోలింగు స్లంబరింగు
ఉరుదూ పదాలను చేర్చి రాసిన సీసపద్యాలు కూడా
ఉన్నాయి.
సెహభాష్ రాందాస్ బహుతచ్ఛ పాఠాన్కి
నేర్పించెనందర్కి నేనే సెప్తాన్
నా చేతికెవడైన నమ్మి పైసా ఇస్తె
మింగేస్తాన్ పెళ్లాంతో రంజు చేస్తాన్. . . . . . . .
అదీ సీస పద్యమంటే

తేనెలొలికే తెలుగు-3

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

మారిషస్ లో సంజీవనరసింహ అప్పడు అనే ఆయన ఉన్నారు. ఆయనకు తెలుగంటే ఎంత అభిమానమంటే, ఆయన మాట్లాడేటప్పుడు పొరపాటున కూడా ఒక్క ఆంగ్ల పదం దొర్లకుండా మాట్లాడుతారు. ఆంగ్లభాషాపదాలను ఆయన అనువదించే తీరు భలే అనిపిస్తుంది. పరాయి దేశంలో ఉన్నవాళ్లకు మన భాష మీద మమకారం ఎక్కువ. ఆ విషయం అమెరికాలో సైతం గమనించాను. అక్కడిమన వారు మన తీయని తెలుగు పలుకులకై మొహం వాచి ఉంటారు. తెలుగులో మాటాడేవారు కనిపిస్తే చాలు
ఎంతో ఆదరంతో, ఆప్యాయంగా పలుకరిస్తారు.
మరి మనమేమో ఇక్కడ మన భాషను వదిలేసి పరాయి భాష మోజులో పడిపోయి అందమైన మన భాషను నిరాదరిస్తున్నాం. ముఖ్యంగాఈనాటి పిల్లల్లో
ఇది మరీ కొట్టొచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. దానికి కారణం మనకు తెలియనిది కాదు. ఈనాటి చదువులన్నీ ఆంగ్ల మాధ్యమంతో నడిచే బళ్లల్లో కావటమే. ఇతర భాషలు నేర్చుకోవద్దని నేను ఎన్నడూ చెప్పను, కానీ మన మాతృభాషను నిర్లక్ష్యం చేయవద్దనే నా తాపత్రయం.
దీనికి మరో కారణం మన దృశ్యశ్రవణ మాధ్యమాలు. వ్యాఖ్యతలుగా ఉండే వాళ్ల భాష దుర్భరంగా ఉన్న విషయం అందరికీతెలిసిందే. దీన్ని అరికట్టడానికి మనందరం పూనుకోవాల్సిందే. ’మొక్కై వంగనిది మానై వంగునా’అన్నట్లు చిన్నప్పట్నించే పిల్లలుతెలుగు భాషలో మాట్లాడ లేకపోతే పెద్దైన తరువాత అలవడటం చాలా కష్టం.
ఇక మన తేనెలొలికే తెలుగు భాష విషయానికి వస్తే
దాదాపు వెయ్యేళ్ల చరిత్రను తవ్వుకోవాలి. తెలుగు భాష తీయదనం తెలియాలంటే మన పూర్వ కవుల గురించి, వారి రచనల గురించిఅనేక విషయాలు తెలుసుకోవాలి. ’దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స’అన్న శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు వంటి సాహిత్య పోషకుల గురించి తెలియాలి. నన్నయ, తిక్కన, ఎఱ్ఱాప్రగ్గడ, శ్రీనాథుడు, పోతన. పెద్దన, తిమ్మన, ధూర్జటి, రామరాజ భూషణుడు వంటి ఎందరో కవుల గురించి, వారు రాసిన కావ్యాల గురించి, అలాగేఅన్నమయ్య, త్యాగయ్య, రామదాసువంటి భక్త కవులు వాగ్గేయకారుల గురించి, వేమన లాంటి
ప్రజాకవుల గురించి తెలియాలి. ఆధునికకవులు రచయితలు ఎందరో తమ రచనల ద్వారా తెలుగు భాషను సుసంపన్నం చేసిన వారి గురించి మన పిల్లలకు అవగాహనకల్పించడం మన కనీస బాధ్యత. పరాయి దేశంలో ‘మనబడి’ వంటి తెలుగు భాషా వికాస కార్యక్రమాలు చేపట్టి ముందడుగు వేస్తుంటేమన పిల్లలేమో అటు తెలుగూ కాని ఇటు ఆంగ్లమూ కాని సంకర భాష మాట్లాడుతుంటే ఏం బాగుంటుంది?
క్రితం నెలలో మన భాషలో అన్ని సందర్భాలకూ తగిన సాహిత్య ప్రక్రియలున్నాయని చెప్పుకున్నాం.
చిన్నతనంలోనే ఆటలతో పాటలతో మన సాహిత్యం మన బుఱ్ఱల్లోకి ఎక్కే విధంగా అనేక ప్రక్రియలు వెలువడ్డాయి. అన్ని ప్రక్రియలకూజానపదాలే నేపథ్యాలని చెప్పవచ్చు. ఇప్పుడెవరైనా చెమ్మ చెక్క ఆడుతున్నారా? జాజిరాడే వాళ్లున్నారా? బొంగరాలాట, చిర్రగోనె(గిల్లిదండు), కోతికొమ్మచ్చి(జాడ్ బందర్), దాగుడుమూతలు, గోళీ కాయలాటలు ఎక్కడున్నాయి. ఇప్పుడు పల్లెటూళ్లల్లో కూడా క్రికెట్ ఆటలమైదానాలేర్పడ్డాయి. అంటే మన సంస్కృతిలోనే మార్పు వచ్చింది.
అప్పట్లో ఎన్ని ఆటల పాటలు. .

‘చెమ్మ చెక్క చేరడేసి మొగ్గ
అట్లుపోయంగ ఆరడించంగ
ముత్యాల చెమ్మ చెక్క ముగ్గులేయంగ
రత్నాల చెమ్మ రంగులేయంగ ‘ అంటూ సాయంత్రం పూట ఆడపిల్లలు ఆడుతూ పాడుతూ దృశ్యాలేవి?
‘దాల్ దడి దసన్నపొడి’ అంటు కాళ్లూ కాళ్లూ కలిపి ఒకరి చేతులొకరు పట్టుకుని తిరిగే సన్నివేశాలెక్కడ?
‘జాజిరి జాజిరి జాజిరి జాజ
జాజిరాడుదాం జమకూడుందాం
ఎప్పుడు మనతో ఎనభై మంది
రింగుడు బిళ్లా రూపులదండా
దండ కాదురా దాసన్నమొగ్గ
మొగ్గ కాదురా మోతుకు నీడ
నీడకాదురా నిమ్మల బావి
బావి కాదురా బసంత కూర
కూర గాదురా గుమ్మడి పండు
పండు కాదురా పాపడి మీసం
మీసం కాదురా మిరాలపోతు
పోతుకాదురా పొనగిరి గట్టు’
అంటూ కాముని పున్నమకు ముందు వాడకట్టు పిల్లలందరూ చేతిలో రెండు కోలల్ని లయాత్మకంగా కొడుతూ మాపటి వేళ ఇల్లిల్లూ తిరిగేసందర్భాలు
కనిపిస్తున్నాయా? జాజిరాడుదాం జమకూడుందాం
అని కలిసికట్టుగా ఉండటానికి సందేశం ఇవ్వటమే గాక ఆడుతూ పాడుతూ కోలలాడిస్తూ ఇల్లిల్లూ తిరిగే వ్యాయామం పిల్లలకునేర్పించడంతో పాటు పరిచయాలు పెంచుతుంది. ఇప్పుడవన్నీ ఏవి?
వర్షాకాలం వచ్చీ వానలు పడక పోతే కప్పతల్లి ఆటఆడే వాళ్లు. ఓ రోకలికి మధ్య గుడ్డలో కప్పను కట్టి ఇద్దరు పిల్లలు దానిని భుజం మీదమోస్తూ మిగతా పిల్లలు వారి వెనుక నడుస్తూ
‘కప్పతల్లి కప్పతల్లి కడుపునిండ పొయ్’
అని ఇల్లిల్లూ తిరిగే వాళ్లం. ఆ ఇంటి వాళ్లు ఆ కప్పమీదా మోసే పిల్లల మీదా నీళ్లు పోసి వాళ్ల చేతుల్లో పైసో ముడికాలో పెట్టే వాళ్లు.

వానాకాలం వచ్చి వర్షాలు పడితే
వానలో తడుస్తూ
‘వానా వానా వల్లప్పా
చేతులు చాచు చెల్లప్పా
తిరుగూ తిరుగూ తిమ్మప్పా
తిరుగా లేను నర్సప్పా’
ఇవి సాహిత్య బీజాలు కావా?

‘దాగుడుమూత దండాకోర్
పిల్లీ వచ్చే ఎలుకా భద్రం
ఎక్కడి దొంగలు అక్కడ్నే
గప్ చిప్ సాంబారు బుడ్డి’
అని గుమ్ముల చాటునా, గరిసెల చాటునా, మంచాల కిందా, తలుపుల వెనుకా దాగి దొరకకుండా తప్పించుకునే ఆట ఇప్పుడుకనిపిస్తుందా ఎక్కడైనా. ఎక్కడ దాక్కుంటే దొరకకుండా ఉంటామనే విషయంలో ఆ చిన్నారి బుర్రలకు పదును పెట్టే ఆట అది.
‘ఒకటీ ఓచెలియా’
‘కాళ్లా గజ్జె కంకాళమ్మా’
వంటి ఆటల పాటలు మరుగున పడి పోయాయి.
మా చిన్న తనంలో ఊరూరా చిరుతల రామాయణం ఆడేవారు. ఇంట్లో శుభ కార్యానికో అశుభ కార్యానికో వచ్చిన అతిథుల వినోదార్థంఆడించేవారు . అలాగే యక్షగానాలు, హరికథలు, బుఱ్ఱకథలు ఒగ్గు కథలు పటం కతలు మొదలైనవన్నీ ఇప్పుడు మనంపరిశోధించుకోవాల్సిన పరిస్థితిలో ఉన్నాం. నాకు బాగా గుర్తు నేను చాలా చిన్నవాడిగా ఉన్నప్పుడు
మా ఇంటి పక్కనే ఉన్న ధర్మశాలలో ఉండే గోపాలకిష్టవాయమ్మ అనే వితంతువు నా చేత చిరుతల రామాయణం పాడించుకుంటూమురిసిపోయేది.
జానపదుల భాషలో రామాయణం
ఎంత అందంగా ఉంటుందో-
‘రామచెంద్రుడనురా రాజీవనేత్రుడను
శ్యామల వర్ణుడ-రామచెంద్రుడనురా’
అలాగే
‘మారీచ సుబాహులాము
మరియన్నాదమ్ములాము’

లంకపురివరంబు మేలైన పట్టణంబు

‘ఉంగారామా ముద్దుటుంగారామా రామా
ఉంగారామా రామా’

‘ఏకాదశి శివరాత్రి ఏకామై ఉన్నాను
ఏకామై ఉన్నాను
నీకేమిబెడుదుర కొడుకో ఓ ఆంజనేయ’

వంటి జానపదుల గేయరూపకాలను విన్నవాళ్లకి ఆ మాధుర్యం తెలుస్తుంది. ఒకవైపు పామరుల్లో పాట, మరోవైపు పండితుల్లో పద్యం దినదిన ప్రవర్ధమానంగా పెరిగి తెలుగు భాషకు ఎనలేని సాహిత్య సంపదను చేకూర్చింది. పామరులకోసం పండితులు రాసిన ద్విపదకావ్యాలు ఆటవెలది, తేటగీతి కంద పద్యాల వంటి దేశి ఛందస్సులో రాయబడ్డ కావ్యాలనేకం ఉన్నాయి. శ్రీనాథుని పల్నాటి చరిత్రద్విపద కావ్యం
అలాగే గోనబుద్ధారెడ్డి రాసిన రంగనాథ రామాయణం వంటివి అప్పట్లో పాఠ్యాంశాలుగా ఉండేవి. అలాగే ఊర్మిళ నిద్ర లాంటి స్రీలపాటలు
ద్విపద ఛందస్సులో ఉండి హాయిగా పాడుకునే వీలుండేది. విసురుకుంటూనో వత్తులు చేసుకుంటూనో
శ్రీరామ భూపాలుడూ పట్టాభిషిక్తుడై కొలువుండగా
భరతశత్రుఘ్నులపుడూ రాఘవుని చేరి పాదములొత్తగా అంటూ దీర్ఘాలు తీసుకుంటూ పాడే వాళ్లుఇప్పుడంతా టీవీమయం నగరాల్లోపల్లెల్లోసైతం.

ఈ ద్విపదలే విరిచి ఉయ్యాలో, వరలో చివర్లో కలిపి బతుకమ్మ పాటలు హోళీ పాటలూ పాడేవారు
హోళీ హోళీర రంగ హోళీ చెమ్మ కేళిల హోళీ
హోళీ పండుగొచ్చిందమ్మ హోళీ చెమ్మ కేళిల హోళీ
పల్లె పడుచులు చప్పట్లు కొడుతూ పాడుతుంటే వినడానికి ఎంత బాగుండేదో,
అలాగే నదులున్న చోట పడవల పాటలూ, వరినాట్లు
వేస్తూ పాడే పల్లెపదాలు ఇప్పుడు కనమరుగయ్యాయి. భాష బతకడానికి సందర్భాలు కూడా అవసరమే.

శ్రీనాథుడు రచించిన పల్నాటి చరిత్ర ద్విపద కావ్యం.
బాలచంద్రుడు తోటి బాలురతో కూడి బొంగరాల ఆట ఆడటం ఎంతో హృద్యంగా వర్ణించారు.
. ద్వి. బాలురతో గూడి బాలచంద్రుండు
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ముత్యాల జాలను ముదమున జుట్టి
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
అలాగే
శ్రీకృష్ణుడు బాల్యంలో గోపబాలకులతో ఆటలాడే విధానాన్ని పోతన సీస పద్యంలో ఎలా వర్ణించాడో చూడండి

సీ. గోవల్లభుడ నేను గోవులు మీరని
వడి ఱంకె వైచుచు వంగి యాడు
రాజు నే భటులు మీరలు రండు రండని
ప్రాభవంబున బెక్కు పనులు పనుచు
నే దస్కరుండ మీరింటివారని నిద్ర
పుచ్చి సొమ్ములు గొని పోయి యాడు
నే సూత్రధారి మీ రిందఱు బహురూపు
లని చెలంగుచు నాటలాడ బెట్టు

తే. మూల లుఱుకును డాగిలి మూతలాడు
నుయ్యలల నూగు జేబంతు లొనర వైచు
జార జోరుల జాడల జాల నిగుడు
శౌరి బాలురతో నాడు సమయమందు

తేనెలొలుకు తెలుగు-2

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

భాషలోని తియ్యదనం తెలియాలంటే కొంచెం వెనక్కి వెళ్లక తప్పదు. నగరాలు ఇంతగా అభివృద్ధి చెందని కాలంలో గ్రామీణ జీవితాల్లోకి తొంగి చూస్తే…
అప్పటి ఆటలు, పాటలు, వేడుకలు, సంబరాలు, జాతరలు, బారసాలలు, వ్రతాలు, నోములు, పెళ్లిళ్లు, పేరంటాలు అన్నీ సాహిత్యంతో ముడిపడి ఉన్నవే.
పుట్టిన దగ్గర్నుంచి పుడకల్లోకి చేర్చేదాకా అన్ని సందర్భాలను సాహిత్యమయం చేశారు మనవాళ్లు.
పుట్టిన పిల్లవాడు ఏడుస్తుంటే ఊరుకోబెట్టడానికి తల్లి
చిన్నగా రాగం తీస్తూ పాట పాడుతుంది. ఏమని. .
.
‘ఏడవకు ఏడవకు చిన్నినాయనా
ఏడిస్తె నీ కళ్ల నీలాలు గారు
నీలాలుగారితే నే చూడలేను
పాలైన గారవే బంగారుకళ్లా’ జో జో

ఆప్యాయత నిండిన అలతి పదాల్లో ఎంత సొగసున్నదో చూడండి. ఏడవకురా నాన్నా ఏడిస్తే నీ కళ్లల్లో నీళ్లు కారుతాయి. నీ కన్నీళ్లు నేను చూడగలనా అనే తల్లి మనసు ఎంత సుందరంగా పాటలో ఒదిగిందో.
ముప్పయి నలభై ఏళ్ల కిందివారు విన్నవే ఇవన్నీ. ఇంట్లో బారసాల, అదే తెలంగాణాలో ఐతే ఇరవైయొక్కటో దినం నాడు పాపనో బాబునో తొట్లెలో వేసి పేరంటాళ్లందరూ తలా ఒక లాలి పాటగాని, జోలపాటగాని పాడటం ఆనవాయితీ. వాటిల్లో

జో అచ్యుతానంద జోజో ముకుందా
లాలి పరమానంద రామ గోవిందా బాగా ప్రసిద్ధి వహించింది.

అలాగే ఇంకాస్త పెద్దైన తరువాత పిల్లవాడికి ఉగ్గు తినిపిస్తూనో, ఏడిచే పిల్లణ్ని ఓదారుస్తూనో ఆరు బయట వెన్నెల్లోకి వెళ్లి

చందమామ రావె జాబిల్లి రావె
కొండెక్కి రావె గోగు పూలుతేవె అంటూ సముదాయించేవారు.

అప్పుడప్పడే నిలబడే పిల్లల్ని అమ్మమ్మనో నానమ్మనో ఆడిస్తూ
తారంగం తారంగం
తాండవకృష్ణా తారంగం
వేణూనాథా తారంగం
వేంకటరమణా తారంగం అని

అరచెయ్యి తిప్పుతూ పాడుతూంటే వాళ్లూ అలాగే తిప్పటం చూసి మురిసిపోయే సన్నివేశాలు ఇప్పుడు అరుదయ్యాయి. ఎందుకంటే ఒకప్పుడు సమిష్టి కుటుంబం ఉండేది. ఇంట్లో ఒకరో ఇద్దరో పెద్ద వయసు వాళ్లు, అలాగే నడీడు వాళ్లు, పడుచు జంటలు, అమ్మాయిలు , అబ్బాయిలు, చిన్న పిల్లలు అందరూ కలిసి ఉండటంతో సందడి ఉండేది, సరదాలుండేవి. వంటలూ, వార్పులూ, వడ్డనలూ, ఉప్పునీళ్ల మోత, మంచినీళ్ల మోత ఇలాంటివన్నీ ఇప్పుడు కనిపించే అవకాశం లేదు. భార్యా భర్తలు ఉద్యోగాలకు, చిన్న పిల్లలుంటే బేబీ కేర్ సెంటర్లకు, పెద్దపిల్లలయితే స్కూళ్లకు, ముసలి వాళ్లు అయితే పల్లెటూళ్లల్లోనో, వృద్ధాశ్రమాల్లోనో ఉండేసరికి ఈ అచ్చట్లూ ముచ్చట్లూ కనుమరుగవుతున్నాయి. ఇది గమనించాల్సిన విషయం.

భాష తీయదనం తెలియాలంటే ఆడవాళ్లు కాని మగవాళ్లు కాని ముచ్చట్లు పెట్టుకునేప్పుడు గమనించాలి. సందర్భానికి తగిన హావభావాలు, ఆనందాశ్చార్యాలు మాటల్లో కలగలిసి ఒక అనుభూతిని కలిగిస్తాయి. వెనకటి వాళ్లయితే మాటల్లో జాతీయాలు నుడికారాలు అలవోకగా పొదిగి మాట్లాడేవారు. అవి సహజసుందరాలు.
“ఏమో వొదినా. ఈయన కాలికి బలపం కట్టుకుని తిరుగుతున్నారు పిల్లదాని సంబంధం కోసం. చెప్పులరిగేట్టు తిరిగినా ఒక్క సంబంధమూ కలిసిరావడంలేదు. అంగట్లో అన్నీ ఉన్నా అల్లుని నోట్లో శని అన్నట్టు. ఏం చెయ్యడమో దిక్కుతోచడం లేదు.

అవునమ్మా నువ్వన్నది నిజమే. అయినా దేనికైనా కాలం కలిసి రావాలి. కల్యాణం వచ్చినా కక్కు వచ్చినా ఆగదన్నట్టు పెళ్లి ఘడియ వచ్చిందంటే అన్నీ వాటంతటవే జరిగి పోతాయి. “

“అబ్బో మా మనవలు వస్తే ఇల్లు పీకి పందిరి వేస్తారు”

“వాడొస్తే కొంప కొల్లేరే”

“వాళ్లాయన నోరు మెదపరు. అది ఏం చెబితే దానికి గంగిరెద్దులా తలూపుతారు. ”

ఒకప్పటి నవలలు చదివినా, పాత తెలుగు సినిమాలు చూసినా జీవద్భాషయైన తెలుగు సోయగం కనిపిస్తుంది.
కవులైనా రచయితలైనా సహజమైన సన్నివేశాలను తమ రచనల్లో పొందు పరిచినప్పుడు అవి అందించే ఆనందం అంతా ఇంతా కాదు.

గోప బాలకులు చల్దులారగించే సన్నివేశాన్ని పోతన్న సీస పద్యంలో చిత్రీకరించిన విధానాన్ని చిత్తగించండి.

సీ. మాటిమాటికి వేలు మడిచి యూరించుచు
యూరుగాయలు దినుచుండునొక్క
డొకని కంచములోని దొకడు చయ్యన మింగి
చూడులేదని నోరు చూపు నొక్క
డేగు రార్గుర చట్టు లెలమి బన్నిద మాడి
కూర్కొని కూర్కొని కుడుచు నొక్క
డిన్నియు దగబంచి యిడుట నెచ్చెలితన
మనుచు బంతెన గుండులాడు నొకడు

ఆ. కృష్ణు జూడు మనుచు గికురించి పరు మ్రోలి
మేలి భక్ష్య రాశి మెసగు నొకడు
నవ్వు నొకడు సఖుల నవ్వించు నొక్కడు
ముచ్చటాడు నొకడు మురియి నొకడు

ఎంత అందమైన సన్నివేశం. ఎంత రమ్యమైన వర్ణన.
నలుగురు పిల్లలు చేరితేనే సందడి. అలాంటిది కలిసి తింటే రకరకాల మనస్తత్త్వాలు కలిగిన గోప బాలకుల ఆకతాయితనం ఎలా ఉంటుందో సహజ సుందరంగా రచించారు. చదువుతుంటే మన బాల్యాలు మనకు గుర్తు రావటం ఖాయం. ఈ పద్యానికి ప్రత్యేకంగా వివరణ అవసరం లేదనుకుంటున్నా. వచ్చే నెల మరిన్ని కబుర్లు చెప్పుకుందాం.