హిమవత్పద్యములు 1

రచన: జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు

మన భూమిపైన ఉత్తర ప్రాంతాలలో, ముఖ్యముగా అమెరికాలో, కనడాలో, యూరోపులో జనవరి, ఫిబ్రవరి నెలలలో ఎక్కువగా మంచు కురుస్తుంది. మంచు (snow స్నో) అంటే మెల్లగా ఘనీభవించిన నీరు. మేఘాలలోని నీళ్లు నేలను తాకడానికి ముందు వాయుమండలములో స్ఫటికరూపములో మారుతుంది. అంటే ఉష్ణోగ్రత సున్న డిగ్రీల సెల్సియస్ (అనగా -32 డిగ్రీల ఫారన్‌హైట్) కంటె తక్కువ ఉంటుంది. నేలపైన మళ్లీ నీరుగా మారకుండా ఉండాలంటే దాని ఉష్ణోగ్రత కూడ సున్న డిగ్రీలకన్న తక్కువగా ఉండాలి. ఈ నేల ఉష్ణోగ్రత చాల తక్కువగా ఉంటే మంచు పిండిలా తేలికగా ఉంటుంది. అది సున్నకంటె కొద్దిగా తక్కువగా ఉంటే మనకు బరువైన మంచు ఏర్పడుతుంది. బరువైన మంచు ఐదు లేక ఆఱు అంగుళాలు ఒక అంగుళపు వర్షపు నీటితో సమానము. తేలికగ ఉండే పిండి మంచు సుమారు 10 అంగుళాలు ఒక అంగుళపు వాన నీటితో సమానము. బరువైన మంచును పాఱతో ఎత్తి దారులను శుభ్రపఱచడము కష్టతరమైన కార్యము. తేలిక మంచును త్వరగా తీసివేయవచ్చును. ఈ మంచు స్ఫటికాలు భూమిని తాకడానికి ముందు నీరుగా మారి మళ్లీ ఘనీభవిస్తే దానిని sleet అంటారు. ఇవి చిన్న గులక రాళ్లలా ఉంటాయి. అంతే కాక ఉష్ణోగ్రత సున్న కన్న తక్కువగా నున్నప్పుడు నీటి ఆవిరి frostగా మారి గాజు మున్నగువాటిపైన పొరగా కప్పుతుంది. ఉదయము లేవగానే కారుపై frostను గీచకుండ దానిని drive చేయలేము. ఈ frost స్ఫటికాకృతిని తీసికొంటే అది hoarfrost అవుతుంది. ఇవి తీగెలవలె ఉంటాయి. వాన నీళ్లు నేలపైన పడి ఘనీభవించి స్ఫటికరూపముగా కాక మంచు పొరలయితే దానిని ice storm అంటారు. అన్నిటికన్న ఇది చాల అపాయకరమైనది. వాహనములను drive చేస్తున్నప్పుడు ఈ ఐస్ పైన చక్రాలు వెళ్లినప్పుడు వాహనము మన స్వాధీనములో నుండదు. విపరీతమైన స్నోతో గాలి కూడ (గంటకు 35 మైళ్లకన్న ఎక్కువగా) కలిస్తే దానిని blizzard అంటారు. సుమారు 6 అంగుళాలకన్న ఎక్కువ స్నో ఉంటే అది winter storm క్రింద వస్తుంది లేకపోతే winter weather advisory క్రింద ఉంటుంది ఆ సంఘటన. ఒకప్పుడు కొన్ని సంవత్సరాల ముందు నేలపైన సుమారు నాలుగైదు అడుగుల పరిమాణములో స్నో ఉండినది మా ఊరిలో!

నేను వృత్తి రీత్యా స్ఫటికశాస్త్రజ్ఞుడిని. స్ఫటికాకృతిలో ఉండే ప్రకృతిసిద్ధమైన నీరు షడ్భుజ రూపములో ఉంటుంది. ఒక స్ఫటికములా మఱొకటి ఉండదు. ఈ హిమ స్ఫటికాలను ఒక శతాబ్దముముందు విల్సన్ బెంట్లీ (Wilson Bentley) అనే ఒక వెర్మాంట్ (Vermont) రాష్ట్రపు కర్షకుడు ఒక microscopic cameraను తానే design చేసి చిత్రములను తీసినాడు. ఒక స్ఫటికపు కాలావధి సుమారు రెండు నిమిషములు మాత్రమే. ఈ స్వల్ప సమయములో చిత్రమును తీయాలి. అతడు వేలాది ఫోటోలను తీసినాడు. అందులో కొన్ని పుస్తక రూపములో నున్నది ( https://www.amazon.com/Snow-Crystals-Dover-Pictorial-Archive/dp/0486202879 ). అతనిని గుఱించిన విశేషాలను ఇక్కడ చదువ వీలగును –
(
https://siarchives.si.edu/history/featured-topics/stories/wilson-bentley-pioneering-photographer-snowflakes

http://snowcrystals.com

https://en.wikipedia.org/wiki/Wilson_Bentley
)

నేను గడచిన 15 సంవత్సరాలలో మంచునుగుఱించి ఎన్నీయో పద్యములను వ్రాసినాను. సుమారు వంద పద్యాలు వివిధ ఛందస్సులలో ఉన్నాయి. వాటిని ఒకే చోట సేకరించి ఇప్పుడు మీకు ఒక సంకలన రూపములో అంద జేస్తున్నాను. భారతీయ భాషలలో మంచును లేక హిమమును గుఱించి వ్రాయడము కష్టము. ఎందుకంటే మనకు పదములు లేవు. dew అన్నదానికి మంచు పదమే, snow అన్నదానికి మంచు పదమే. కారణము మనకు భారతదేశములో హిమాలయ ప్రాంతాలలో తప్ప మిగిలిన చోటులలో ఈ హిమపాతములు లేవు, లేకపోతే అరుదు. నేను frost, hoarfrost అనే పదమునకు హేమలత అని వాడినాను. ఈ పద్యములను అకారాదిగా చూపియున్నాను. చదివి ఆనందించండి.

అంబుధివీచీ – మ/భ/స/స/గ UUUU – IIII UII UU 13 అతిజగతి 1777
శృంగమ్మందున్ – సిరివలె మంచుల కుప్పల్
బంగార మ్మా – ప్రవిమల భాస్కర కాంతుల్
నింగిన్ గంటిన్ – నెగడెడు పక్షుల శ్రేణుల్
సంగీతమ్మై – స్వరములు నామది లేచెన్

అనంగప్రియా – స/జ/త/స/గ IIUI UIU – UIII UU 13 అతిజగతి 1836
సొగసైన వేళలో – సోమకిరణ మ్మా
నగమందు శ్వేత సూ-నమ్మువలె మంచుల్
నగుమోము జూడఁగా – నా మనసు నిండెన్
సగమైన రాత్రిలోఁ – జాల సుగ మయ్యెన్

అపరాజితా – న/న/ర/స/లగ III III UI – UII UIU 14 శక్వరి 5824
ద్యుమణి వలను బోయె – ద్యోతము తగ్గెఁగా
సుమము విరియ దింక – సొంపులు నిండఁగా
ద్రుమము లవని నింక – మ్రోడుగ మారుఁగా
హిమము గురియు నింక – నిచ్చటఁ జల్లఁగా

అమృతగీతి ద్విపద – 11, 11 మాత్రలు, పాదాంత లఘువు
నయమగు సిగ్గును నేను – నగవుల నిగ్గువు నీవు
భగభగ మంటలు నేను – సొగసగు హిమములు నీవు
మొగిలున వానను నేను – గగనపు హరివిలు నీవు
సగమగు రేయిని నేను – జగతికి కాంతివి నీవు

ఆటవెలఁది –
కొయ్య బల్లమీద – కూర్చుండి జారిరి
చిన్ని పిల్ల లెంతొ – చెన్నుగాను
మంచుఁ బెల్లగించి – మనిషిని జేసిరి
యింటిముందు పిల్ల – లింపుగాను

ఆటవెలఁది షట్పది –
నింగిఁ జలువఱేఁడు
రంగు లిడెను నేఁడు
శృంగమందుఁ జూడు – సిరుల మంచు
చెంగలువల తావి
భృంగములకు నీవి
రంగఁ డూఁదుఁ గ్రోవి – రహిని ముంచు

ఇంద్రనీల – 5, 4 – 5, 4 మాత్రలు
ఆనంద వాక్యము – లావిర్భవించన్
మాణిక్య వీణయు – మార్మ్రోఁగుచుండన్
నేనొక్క నాకపు – నిశ్రేణి నెక్కన్
మేనందెఁ బుల్కల – మేఘముల హిమమున్

ఆమనియు మొదలవ – నవనిపై హిమమా
ఆ మంచు దూదిగ – నగుపించెఁ దరులన్
ధామనిధి మబ్బుల – దాగె నీ దినమున
నేమియో ప్రకృతిని – నెఱుగంగ వశమా

ఉత్సాహ – (సూ)4 – (సూ)3/గ
ఆకసమ్మునుండి రాలె – నందమైన ముత్తెముల్
స్వీకరించెఁ బుడమిదేవి – చిత్రమైన సేసలన్
నాకమదియు నందమొంది – నగ్నమైన భూమితో
నేకమయ్యె రజనివేళ – హృదయమలర వసుధకున్

ఋతుచక్రము – చ/చ/చ – చ/చ
ఎప్పుడు ముదమున నా కిట – హృదయము విరియునొ
అప్పుడె వచ్చును వాకిట – నామని మురియుచు
ఎప్పుడు వాడిన యాశల – హృదయ మ్మెండునొ
అప్పుడె గ్రీష్మము కాలుచు – నారని మంటల
ఎప్పుడు శోకాశ్రువులను – హృదయము రాల్చునొ
అప్పుడె నుఱుముల నా నీ-రామని వచ్చును
ఎప్పుడు శాంతుల నా యీ – హృదయము నిండునొ
అప్పుడె శరదాగమన – మ్మగు నది పండుగ
ఎప్పుడు రంగుల యాశలు – హృదిలో నెండునొ
అప్పుడె శిశిరము బ్రదుకున – నార్తియు నిండును
ఎప్పుడు పారక హిమ మగు – హృదయ స్రవంతియు
అప్పుడె యునికి తమస్సగు – నది హేమంతము

ఎత్తుగీతి – ఇం/సూ/సూ
ఆమని లక్ష్మి నీవు
హేమంత రాత్రి నేను
కోమల సుమము నీవు
ఆ మరుభూమి నేను

కందము –
వాహనమునఁగల చక్రము
లాహా యామంచు కుప్ప-లందునఁ జిక్కన్
సాహసమునఁ ద్రోసిరి తమ
దేహములందుఁ జలి చెమట – దిగి జాఱంగన్
దారుల నిండిన మంచును
బాఱలతోఁ బెల్లగించి – ప్రక్కన నింపన్
జేరెనది పెద్ద కుప్పగ
నౌరా హిమపాత మొసఁగు – నధికశ్రమమున్

మంచు కురియు వేళ యిదియు
చంచలమగు హేమమణులు – జ్వలియించెనుగా
మంచములో నిన్ను విడిచి
కుంచితగాఁ గుందుచుంటిఁ – గుటిలా చలిలో – నెమ్మికందము – 48

రవి యుదయించును గ్రుంకును
భువిపై హేమంత మగును – బూవులకారున్
రవి యస్తమించ డెప్పుడు
నవలా మన ప్రేమ జగతి – ననకారు సదా – నెమ్మికందము – 216

కురిపించు మంచు చుక్కల
విరుల కపోలమ్ములందు – విడక రజనియున్
కురిపించు నగ్గి చుక్కల
విరహిణుల కపోలమందు – విడక రజనియున్ – నెమ్మికందము – 537

బిందువు బిందువుగ హిమము
చిందెనుగా మొగముపైన – జెలువము లొలుకన్
సుందర శీతకమున హిమ
కందుకముల నాటలవియుఁ – గడు మోదముగా – నెమ్మికందము – 605

ఆమని యొక యనుభవమగుఁ
బ్రేమము గల హృదయమందు – ఋతువామనియే
యామనిలో విరులున్నను
బ్రేమము లేకున్న నదియు – హేమంతమ్మే – నెమ్మికందము – 671

ఉండని యూరికిఁ మార్గము
నెండిన నదిలోని యలల – యింపగు సడులన్
మండిన ప్రేమకుఁ బూవుల
కుండీలను వెదకుచుంటిఁ – గురిసెడు హిమమున్ – నెమ్మికందము – 741

కంద వద్యము – (వద్యము – వచన పద్యము)
అవునీ శిశిరము ఆమని
అవునీ ఆమనియు గ్రీష్మ
మది వర్షమవును
అవునా వర్షము శరదగ
అవునా శారదయు
మంచు లగు కాలముగా

ప్రాస కంద వద్యము –
ఒక నాడీ చలి తగ్గును
ఒక నాడీ చలికి బదులు
సుకముగ రవియును
రకరకముల విరులను గ-
ళ్లకు చూపును గాంతి నింపు
నిక యామనియే

శ్రీ కాళహస్తీశ్వర శతకం నుండి పదకొండు పద్యాలు

రచన: శారదా ప్రసాద్

మిత్రులకు నమస్కారములతో,
కొంతమంది శ్రేయోభిలాషులు, హితులు మిత్రులు, కార్తీక మాస సందర్భంలో ‘శ్రీ కాళహస్తీశ్వర శతకం’నుండి కనీసం పది పద్యాలను, వాటి అర్ధాలను తెలియచేయమని ఆశీర్వచనపూర్వకంగా ఆదేశించారు. దానిని శివాజ్ఞగా భావించి, కొన్ని పద్యాలను గురించి చెప్పటానికి ప్రయత్నిస్తాను. విశేషమేమంటే, నేను శ్రీకాళహస్తిలో అయిదు సంవత్సరాలు పనిచేసాను. ఆలయంలో గోడలపై ‘శ్రీ కాళహస్తీశ్వర శతకం’లోని పద్యాలన్నిటినీ చెక్కారు. అలా, నేను ఆ పద్యాలన్నిటినీ అతి జాగ్రత్తగా చదివాను. చాలావరకు నోటికి వచ్చు. అర్ధాలను చెప్పటానికి ప్రయత్నిస్తాను. తప్పులుంటే మన్నిచగలరు. ఆశీర్వదించగలరు.
———–
అష్టదిగ్గజాలలో ఒకడైన శ్రీ ధూర్జటి మహాకవి తన చరమదశలో ఈ శతకాన్ని వ్రాశాడని ప్రతీతి. జీవితమంతా భోగలాలసలతో గడిపిన ఆయన, చివరి సమయంలో జీవిత లక్ష్యం ఏమిటో తెలుసుకొని భక్తి ప్రపత్తులతో వ్రాసిన శతకమిది. ధూర్జటి అంటేనే శివుడు. ప్రతి పద్యం హృద్యంగా ఉంటుంది. వాటిలో నీతి వాక్యాలతో పాటుగా, కవిత్వ సువాసనలు గుబాళిస్తాయి. ధూర్జటి ఎక్కువగా జానపదుల భాషను వాడేవారు. ఈ పద్యాలన్నిటినీ పరమేశ్వరుడికి నైవేద్యంగా సమర్పించాడు ఆయన. చాలా మంది కవిత్వం వ్రాయటానికి కలం పడతారు. కలం పట్టిన ప్రతివాడు కవి కాలేడు . భావావేశంతో చక్కని పదప్రయోగాలతో వ్రాసిన ఒక్క రసాత్మకమైన వాక్యం చాలు కవియొక్క ప్రతిభను గుర్తించటానికి. అలాంటి చరణాలను ఎన్నో కమనీయంగా వ్రాసి ఆంధ్రులకు ఒక అపురూపమైన శతకాన్ని అందచేసిన శ్రీ ధూర్జటి మహాకవిని స్మరించుకుంటూ, ముల్లోకాలాను తన కనుసన్నలతో కాపాడే ఆ ముక్కంటిని స్థుతిస్తూ ఇక మొదటి పద్యంలోకి వెళ్లుదాం!

01)శ్రీ విద్యుత్కవితాజవంజవ మహాజీమూత పాపాంబుధా
రావేగంబున మన్మనోబ్జ సముదీర్ణత్వంబు గోల్పోయితిన్
దేవా మీ కరుణా శరత్సమయమింతే చాలు చిద్భావనా
సేవం దామరతంపరై మనియెదన్ శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

ఇది శ్రీ కాళహస్తీశ్వర శతకంలోని మొదటి పద్యం. మొదటి పద్యమే ఇంత రమణీయంగా వుంటే, మిగిలిన పద్యాలు ఎలా ఉంటాయో చెప్పనవసరం లేదు, చెప్పనలవి కాదు.
అర్ధం–శ్రీకాళహస్తీశ్వరా!వానాకాలంలో తటాకాలు బురదనీటితో నిండి, ఆ బురద నీటి యొక్క మాలిన్యంతో కమలాలు తమ సహజ సౌందర్యాన్ని కోల్పోయి కాంతివిహీనం అవుతాయి. అదే విధంగా కవితా కాంతులతో కూడిన ఈ సంసారమేఘం సహజంగా పాపజలాన్నే వర్షించుతుంది. ఆ పాపజలం వలన నా హృదయకమలం పూర్తిగా మలినమై తన అందాన్ని కోల్పోవటమే కాకుండా చూపరులకు ఏహ్యభావం కూడా కలిగించింది. శరదృతువులో తటాకాలు నిర్మలమైన నీటితో నిండివుండి, వాటిలో వుండే పద్మాలు అందంగా వికసించటానికి అవకాశం కల్పిస్తాయి. శరదృతువు లాంటి నీ దయ వుంటే చాలు, పాపపంకిలమైన ఈ దేహాన్ని, మనస్సును నీ ధ్యానంతో మరలా తేజోమయం చేసుకుంటాను.
———-
ఈ పద్యంలో శ్రీ ధూర్జటి మహాకవి తన జీవితాన్ని పూర్తిగా ఆవిష్కరించుకున్నాడు. పాపపంకిలమైన తన పాత జీవితాన్ని ఈశ్వరుని కరుణా కటాక్షాలతో ప్రక్షాళన చేసుకోవటానికి సంకల్పించి శ్రీకాళహస్తీశ్వరునికి తన జీవితసర్వసాన్ని అర్పించుకున్నాడు. భక్తి , కవిత్వం రంగరించి వ్రాసిన మధుర శతకాన్నిశ్రీకాళహస్తీశ్వరునికి సమర్పించాడు. ఈ శతకంలోని ప్రతి పద్యం, భక్తిసుధాతరంగం, ఆవేదానభరిత గానం. కవిత్వాన్నిపలవరించి, అనుభవించితే గానీ ఆ మాధుర్యం తెలియదు.

02)ఏ వేదంబు పఠించలూత భుజంగం బేశాస్త్రము ల్చూచెతా
నే విద్యాభ్యాసం బొనర్చెగరి చెంచేమంత్రమూహించే బో
ధావిర్భావనిదానముల్ చదువులయ్యా కావు మీ పాదసం
సేవాసక్తియె కాక జంతుతతికిన్ శ్రీ కాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం-శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకంలోని అత్యద్భుత పద్యమిది. మోక్షానికి జ్ఞానం అవసరం లేదు. జ్ఞానం వల్ల అహంభావం పెరిగే అవకాశం ఎక్కువుగా వుంది. తపస్సంపన్నులైన మహర్షులు కూడా ఈ అహంభావంతో మోక్షాన్ని పొందలేకపోయారు. భక్తితో దేవుని ప్రార్ధిస్తే మోక్షం సులభంగా లభిస్తుంది. కానీ, భక్తి అంత సులభమైన మార్గం కాదు. నేడు చాలామంది అనుకునే భక్తి , దేవునితో వ్యాపారసంబంధం ఏర్పరుచుకోవాలని చూడటమే!’పరమప్రేమ'(Pure Love)ను మాత్రమే భక్తి అని అంటారని శ్రీ నారదమహర్షి తన భక్తి సూత్రాలలో వెల్లడించారు. ‘పరమప్రేమ’అంటే ఇవ్వటమే కానీ ప్రతిఫలం ఆశించటం కాదు. ఈ ‘పరమప్రేమ’ను భాగవతంలో గోపికల వద్ద చూస్తాం. విశేషమేమంటే, గోపికలు కూడా పెద్దగా విద్యావాసనలు లేని వారే!నిర్మల చిత్తంతో నిరంతరం కృష్ణ స్మరణ తప్ప వారికి మరేమీ తెలియదు. అటువంటి భక్తిని మనం ఆటవికులలోనే ఎక్కువుగా చూస్తుంటాం. శబరి, కన్నప్ప, గుహుడు. . ఇలా చాలామంది భక్తి మార్గంలోనే మోక్షాన్ని పొందారు. ఆదికావ్యం వ్రాసిన వాల్మీకి కూడా ఆటవికుడే!ఇక పద్యం యొక్క అర్ధానికి వస్తే–నిత్యం శివుని ఆరాధించే సాలెపురుగు ఏ వేదాన్ని చదువలేదు. తన తొండంతో శివునికి అభిషేకం చేసిన ఏనుగు ఏ విద్యనూ అభ్యసించలేదు. కన్నప్ప(తిన్నడు)అనే చెంచుజాతికి చెందినవాడు ఏ మంత్రాన్ని ఉపాసన చేయలేదు. లోకంలో బ్రతుకుతెరువులకోసం చదువుకునే చదువు లేవియూ ఏ జీవులకూ మోక్షాన్ని ప్రసాదించవు, ప్రసాదించలేదు. శ్రీ కాళహస్తీశ్వరుని పైన భక్తి వుంటే చాలు-అదే మోక్షాన్ని పొందటానికి సకల విద్యల సారం. ఇక్కడ ఒక విశేషం చెబుతాను. కన్నప్ప, ఒక చేతిలో పండ్లు, మరొక చేతిలో మాంసపు ముద్ద , నోటిలో నీళ్ళతో శివుని సమీపించాడు. నోటిలోని నీళ్ళతో పుక్కిలించి శివునికి అభిషేకం చేసాడు. చేతులలోని పదార్ధాలను నైవేద్యంగా సమర్పించాడు. శివుని కంటి నీరును చూసి తట్టుకోలేక శివలింగంపై తన కాలు వుంచి శివునికి కన్నుఅర్పించాడు. తిన్నడు అలా కన్నప్ప అయ్యాడు. భగవంతుని సంగతి అలా వుంచి, మన ఇంటికి వచ్చిన అతిధిని అలా సేవించగలమా?మహర్షులు సేవించగలరా?——సేవించలేరు. ‘అద్వైతాన్ని’ ఔపోసన పట్టిన వారే ఆ విధంగా చేయగలరు. భగవంతుడు, తానూ వేరు కాదని, భగవంతుడు తనలాంటివాడే అనే భావన గలిగిన వారే చేయగలరు. శబరి ఎంగిలి పండ్లను రామునికి అర్పించింది. వీరే నిజమైన అద్వైతమూర్తులు. శ్రీ రామకృష్ణ పరమహంస కూడా ఈ సాధనలో పరిపూర్ణత సాధించి మోక్షాన్నిపొందారు. మోక్షం, ముక్తిని పొందటానికి లౌకికమైన చదువుల వల్ల ఉపయోగంలేదని, ఈశ్వరునిపై నిశ్చల భక్తి ఒక్కటే మార్గమని ఈ పద్యం యొక్క భావం.

03)కొడుకుల్ పుట్టరటంచు నేడ్తు రవివేకుల్ జీవనభ్రాంతులై
కొడుకుల్ పుట్టరెకౌరవేంద్రునకనేకుల్ వారిచే నే గతుల్
వడసెం పుత్రులు లేని యా శుకునకున్ వాటిల్లెనే దుర్గతుల్
చెడునే మోక్షపదం బపుత్రకునకున్ శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం-కోరికలే అన్ని దు:ఖాలకు మూల కారణం. మనం కోరుకున్న దానిలో సుఖం ఉండకపోవచ్చు. తనంతట తానే మన దరికి చేరిన దానిలో అనేక సౌఖ్యాలు ఉండవచ్చు. అసలు, మనకు ఏమి కావాలో మనకే తెలియదు. కోరినది నెరవేరవచ్చు. కానీ, అది ఎలాంటి కోరికైనా చివరికి దు:ఖాన్నే మిగిలిస్తుంది. సంతానం లేనివారు సంతానం కొరకు అనేక వ్రతాలు ఆచరిస్తారు, పుణ్యక్షేత్రాలను దర్శించుకుంటారు. సంతానం పొందలేకపోయామని చాలామంది పరితపిస్తారు. వీరంతా జీవన భ్రాంతిలో పడిన అజ్ఞానులు. కౌరవేంద్రుడైన ధృతరాష్ట్రునకు సంతానానికి ఏ లోటూ లేదు. నూరుగురు కొడుకులు పుట్టారు. ఉపయోగమేమన్నా వున్నదా?ధృతరాష్ట్రుడు సంతానం వల్ల ఏమైనా సుఖం అనుభవించాడా?చెడు బుద్ధులతో నూరుగురు సంతానం ధర్మక్షేత్రంలో మట్టికరచి, దుర్భరంగా మృత్యువు ఒడిలోకి జారిపోయారు. కోరికలవల్ల
కౌరవేంద్రునకు చివరికి యెంతటి దుర్భర స్థితి కలిగిందో మనందరికీ తెలిసినదే!సంతానం లేకపోవటం వల్ల శుకమహర్షికి ఏదైనా దుర్గతి ప్రాప్తించిందా? పుత్రులు లేనంత మాత్రానా మోక్షానికి అర్హత కోల్పోతామా? సంకల్పంతో ఈశ్వరార్చన చేయరాదు. అన్నిసన్యాసలలో కన్నా’సంకల్ప సన్యాసం’ చాలా గొప్పది. మహర్షులు సైతం మోక్షం కావాలనే సంకల్పంతో యాగాలు, యోగాలు చేస్తారు. అట్టివారికి మోక్షం కలగటానికి ముందరే దుఖం కలుగుతుంది. విశ్వామిత్రుడికి మాదిరిగా తపస్సు అనేక మార్లు భగ్నం అవుతుంది. కావున, కోరికలతో భగవంతుని ప్రార్ధించకండి. మనకు ఎప్పుడు, ఏది కావాలో అన్నీ ఆయనకు తెలుసు. నీవు కోరుకున్నా, కోరుకోకపైనా అవన్నీ ఆయనే నీకు ప్రసాదిస్తాడు, దు:ఖాలతో సహా! వాటినన్నిటినీ పరమాత్ముని ప్రసాదంగానే స్వీకరించి, జీవనయానం కొనసాగించాలి. కోరికలే అన్ని దు:ఖాలకు మూలం అని చెప్పటం ధూర్జటి మహాకవి భావం అయి ఉండవచ్చు. భార్యా, పిల్లలూ, కామవాంఛలతో జీవితంమీద రోతపుట్టి, నిష్కాముడై శ్రీకాళహస్తీశ్వరుని శరణాగతిని వేడుకుంటున్నాడు ధూర్జటి మహాకవి. పశ్చాత్తాపాగ్నిలో కామవాంఛలను దహనంచేసి, తుదకు శివసాన్నిధ్యానికి చేరాడు.

04)కాయల్గాచె వధూనఖాగ్రములచే గాయంబు వక్షోజముల్
రాయన్రాపడె ఱొమ్ము మన్మధ విహారక్లేశ విభ్రాంతిచే
ప్రాయంబాయెను బట్టగట్టె తల చెప్పన్ రోత సంసారమే
చేయంజాల విరక్తు చేయగదవే శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం-ధూర్జటి మహాకవి కవిత్వంలోనే కాదు సరస శృంగారంలో కూడా మంచి దిట్ట. ఒకసారి శ్రీ కృష్ణదేవరాయల వారు ‘భువనవిజయం’లో–ధూర్జటి మహాకవి కవిత్వానికి ఇంత అతులిత మాధురీ మహిమ ఎలా కలిగింది?అని ఒక సమస్యను ఇచ్చారు. దానికి తెనాలి రామకృష్ణుడు–వార వనితల అధర సుధారసధారలను గ్రోలటం వల్లనే అని చెప్పి, ధూర్జటికి ఒక చురక అంటించాడు. ధూర్జటి యవ్వనపు తొలి రోజుల్లో స్త్రీ లోలుడు, పచ్చివ్యభిచారి. దాని కారణంగా చివరి రోజుల్లో మేహ సంబంధమైన కుష్టువ్యాధి బారిన పడ్డాడు. ఆ సమయంలో అతను శ్రీకాళహస్తిలో ఉండి, ఈశ్వరుని ధ్యానించి మోక్షాన్ని పొందాడు. రతిక్రీడలో, స్త్రీల వక్షోజాలతో పురుషుడు జరిపే శృంగార ప్రక్రియలు రెండు. ఒకటి నఖక్షతం , రెండవది దంతక్షతం. నఖక్షతమంటే, వక్షోజాలను చేతిగోళ్ళతో గోమటం. దంతక్షతమంటే, పంటితో వక్షోజాలను పలకరించటం. నఖక్షతాలచేత ధూర్జటి మహాకవి చేతులు కాయలు కాచాయట!మరి ఆయన చేతులు అంత సున్నితమైనవో, లేక నాటుసరుకుతో సరససల్లాపాలు సలిపాడో ఆ ఈశ్వరునికే ఎరుక. అంత కామప్రవృత్తి, ప్రవర్తన వల్ల అతని దేహం చితికి శల్యమైంది. తప్పు తెలుసుకునే సమయానికి, జీవనరవి పశ్చిమాద్రికి చేరబోతున్నాడు. వార్ధక్యం వచ్చింది. పైగా భయంకరమైన వ్యాధితో బాధపడుతున్నాడు. గతించిన వయసు తిరిగిరాదు. శరీరపు రూపురేఖలు మారిపోయాయి. జుట్టంతా ఊడిపోయి బట్టతల వచ్చింది. ఆయన చేసిన పనుల మీద ఆయనకే అసహ్యం కలిగి, జీవితం మీద, సంసారం మీద రోతపుట్టింది. ఇంత జరిగినా, వైరాగ్యం కలుగలేదు. “నాకు ఈ సంసారం మీద రోత పుట్టించి వైరాగ్యాన్ని ప్రసాదించు స్వామీ! శ్రీకాళహస్తీశ్వరా!!”అని శ్రీకాళహస్తీశ్వరుని వేడుకుంటున్నాడు ధూర్జటి. మానవుడు సరాగి కావాలన్నా, విరాగి కావాలన్నా ఈశ్వరుని అజ్ఞ లేనిదే వీలుపడదు.

05)నిను సేవింపగ నాపద ల్బొడమనీ నిత్యోత్సవంబబ్బనీ
జనమాత్రుండననీ మహాత్ముడననీ సంసారమోహంబు పై
కొననీ జ్ఞానము గల్గనీగ్రహగాతుల్ కుందింపనీ మేలువ
చ్చిన రానీ యని నాకు భూషణములే శ్రీ కాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం-సుఖాలు ఇచ్చేది భగవంతుడైనప్పుడు, కష్టాలనిచ్చేది కూడా భగవంతుడే!సుఖాలు అనుభవించేటప్పుడు మనిషి అదంతా తన ప్రతిభ వల్లనే అనుభవిస్తున్నాని భావిస్తాడు. కష్టాలు వచ్చినప్పుడు, తనకు కాలం కలసి రాలేదని అంటాడు. గ్రహరీతులు బాగాలేవని అంటుంటాడు. కష్టసుఖాలు విడదీయలేనివి. రెండూ కలసే వుంటాయి. సుఖాలు అనుభవించటం వల్ల చాలా కష్టాలు రావచ్చు. కష్టాలు అనుభవించిన తరువాత సుఖాలు పొందవచ్చు. కష్టసుఖాలను సమదృష్టితో స్వీకరించే వారినే ‘స్థితప్రజ్ఞులు’ అని అంటారని శ్రీ కృష్ణ పరమాత్మ గీతోపదేశంలో చెప్పారు. శ్రీ కృష్ణుడు ఒకసారి కుంతీ దేవిని, ఏదైనా వరం కోరుకొమ్మంటాడు. అప్పుడు కుంతీదేవి-మాకు ఎల్లప్పుడూ కష్టాలనే ప్రసాదించమని వేడుకుంటుంది. అందుకు కృష్ణుడు, ”అదేమిటి అత్తా!అందరూ సుఖాలను కోరుకుంటారు, కానీ నీవు కష్టాలను ఎందుకు కోరుకుంటున్నావు?” అని అడుగుతాడు. దానికి కుంతీదేవి–కష్టాలుంటే, నీవు మా చెంతనే ఉంటావు. సుఖాలు వస్తే నిన్ను మరచిపోతాం , అని అంటుంది. నేనీ మధ్య పిఠాపురం వెళ్ళినప్పుడు అక్కడ కుంతీమాధవ దేవాలయాన్ని చూసాను. మాధవుడు కుంతీదేవి చెంతనే ఉంటాడని చెప్పటానికే వారిరువురికీ దేవాలయాన్ని కట్టించి వుంటారు. చేసిన మేలును వెంటనే మరచిపోవాలి. పొందిన మేలును జీవితాంతం గుర్తుంచుకోవాలి. కానీ, మానవ నైజం దీనికి పూర్తి విరుద్ధంగా వుంటుంది. సుఖాల మత్తులో పడి భగవంతుని కూడా మరచిపోతారు. ఇక సాటి మనుషులను గురించి చెప్పేదేమున్నది? ఇక పద్యం అర్ధంలోకి వెళ్లుదాం. శివుని పూజించటం వల్ల కష్టాలొచ్చినా, సిరిసంపదలొచ్చినా , జీవితం నిత్యకళ్యాణం పచ్చతోరణంగా వెలిగినా, సిరిసంపదలేమీ లేకుండా అతి సామాన్యుడిగా మిగిలినా, మహానీయుడిగా కీర్తిని పొందినా, సంసారబంధంలో, మోహంలో పడి తప్పించుకోలేకపోయినా, జ్ఞానం కలిగినా, చెడు జరిగినా, మేలు జరిగినా అవన్నీ ఆయనకు భూషణములే అని ధూర్జటి మహాకవి శ్రీకాళహస్తీశ్వరుని భక్తితో కీర్తిస్తున్నాడు. భక్తి సోపానంలో నెమ్మదిగా ఒక్కో మెట్టు ఎక్కి పరాకాష్టకు చేరుకున్నాడు ధూర్జటి. ద్వంద్వాలన్నిటినీ సమదృష్టితో చూసి, ‘సర్వం ఈశ్వరార్పణమస్తు’ అనే భావనకు పూర్తిగా వచ్చాడు ధూర్జటి మహాకవి. ఈ పద్యంలోని ప్రతి పదాన్ని నిష్కామదృష్టితో ఆచరిస్తే, వేరే అర్చనలు, ఆరాధనలు అవసరం లేదు.

06)ఆలుంబిడ్డలు మిత్రులున్ హితులు నిష్టార్ధంబులీ నేర్తురే
వేళన్వారి భజింప జాలిపడకావిర్భూత మోదంబునన్
కాలంబెల్ల సుఖంబు నీకు నిక భక్తశ్రేణి రక్షింపకే
శ్రీలెవ్వారికి కూడబెట్టెదవయా శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం–సంసారబంధంలో మానవుడు చిక్కుకున్న తరువాత, నిరంతరం సంబధీకులను ఆనందపరచవలసినదే! తను కష్టాలు పడుతున్నా వీరిని సంతోషంగా ఉంచినంత కాలమే అతనిని బంధువులు ఆమోదిస్తారు, ఆదరిస్తారు, అభిమానిస్తారు. ఇది లోకసహజం. ఒక్కరోజు దానికి భిన్నంగా వ్యహరిస్తే ఆ జీవిని పైవారందరూ చీదరించు కుంటారు. కనబడినా పల్లెత్తి మాట్లాడరు. కొరకొర చూస్తారు, అతను వారి ఆస్తిని ఏదో కాజేసినట్లు. సంసారంలోని సారం ఇదే. ఎప్పుడూ ఇతరులను తృప్తి, ఆనందపరచ వలసిందే!ఇన్ని బాధలు పడుతూ కూడా మానవుడు సంసారబంధంలో ఏదో ఆనందమున్నదని భ్రమపడుతూ జీవిస్తాడు. అవన్నీఎండమావులే. సంసారం నిస్సారం అని చివరి క్షణంలో కూడా తెలుసుకోలేడు. అంతే కాదు, మనకు ఏమి కావాలన్నా భార్యాబిడ్డలను, స్నేహితులను, హితులను స్థుతించితేనే వారు మన కోర్కెలను తీర్చుతూ ఉంటారు. అనుక్షణం సంగతీ సందర్భం లేకుండా వారిని పొగుడుతుండాలి. పొగిడినంత కాలమే, మనల్ని ఆమోదిస్తారు. శ్రీకాళహస్తీశ్వరుడు అలా కాదు. అవసరమున్నవారూ, లేనివారు కూడా ఆయనని కీర్తిస్తుంటారు. అలా కీర్తిస్తే, సిరిసంపదలు పొందవచ్చని కొందరి భావనైతే, మోక్షం పొందవచ్చని మరికొందరి భావన. తన్నుకీర్తించే వారిని కానీ, కీర్తించని వారిని కానీ బేధభావంతో చూడకుండా వారివారి అర్హతలను బట్టి వారి కోర్కెలను తీరుస్తాడు . అలా ఆయన అనుక్షణం ఆనందంగా ఉంటాడు. అందరినీ ఆనందపరుస్తాడు. అందరినీ బిచ్చమడిగి ఆయన పోగుచేసిన సంపదలు, స్వీకరించిన పాపకర్మలు, ఆయన అనుభవించటానికి కాదు. వాటినన్నిటినీ జాగ్రత్తగా భద్రపరుస్తాడు. భక్తులను రక్షింపక , ఆయన ఆ సిరిసంపదలను కూడబెట్టాడని అజ్ఞానులు భావిస్తుంటారు. అందరికీ సర్వసంపదలను ఇచ్చే ఆయనకు మనమిచ్చే కానుకలు ఏపాటి? ధూర్జటి మహాకవికి ఈ విషయం పూర్తిగా అవగతంకాలేదు. ఈశ్వరుడు, భక్తులను కాపాడకుండా ఆ ముడుపులను ఎవరికోసం దాచుకున్నాడో అనే చిత్తభ్రమలో ఆయన ఉన్నాడు. ధూర్జటి, చివరి రోజులలో ఆకటితో అలమటించిన రోజులు వున్నాయి. అలాంటి సందర్భంలో, ఈశ్వరునిపైన ఈ ‘నిందాస్థుతి’ని చేసి ఉంటాడు. రామదాసు కూడా శ్రీ రాముని గురించి ఇలాంటి నిందాస్థుతులు పలుమార్లు చేసాడు. పరమేశ్వరుడు ఇవన్నీ పట్టించుకోడు. తన చెట్టుకు కాసిన కాయ పక్వానికి వచ్చిన మరుక్షణమే దానికి విముక్తి కలిగించి, తన సన్నిధికి చేర్చుకుంటాడు.

07)ఎన్నేళ్లుండుదు నేమిగందునిక నేనెవ్వారి రక్షించెదన్
నిన్నే నిష్ఠ భజించెద న్నిరుపమో న్నిద్రాప్రమోదంబునా
కెన్నండబ్బెడు నెంతకాలమున్ నేనిట్లున్న నన్నియ్యెడం
చిన్నంబుచ్చక నన్ను నేలుకొనవే శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం–జాతస్య మరణం ధృవం. పుట్టిన ప్రతి జీవి ఏదో ఒకనాడు గతించవలసినదే. మనం ‘చిరంజీవులని’ కొందరిని అంటాం. ఆ పదానికి నిజమైన అర్ధం చెప్పాలంటే చిరకాలం జీవించిన వారని అర్ధం. అంటే, చాలా ఎక్కువ కాలం జీవించినవారన్న మాట. వారు కూడా ఈ జననమరణచక్రంలో తిరగవలసినవారే. సృష్టిలో జీవం పోసుకున్న ఏ జీవి మృత్యువు నుంచి ఇంతవరకూ తప్పించుకున్న దాఖలాలు లేవు. అవతార పురుషులైన రామకృష్ణులకు కూడా మరణం తప్పలేదు. ఇక సామాన్య మానవ జన్మ ఎత్తిన మన సంగతిని గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు. వయసు మీద పడుతున్నకొద్దీ అనేకరకాలైన వ్యాధులనే శత్రువులు దాడి చేయటం మొదలు పెడతాయి. ఇక అరిషడ్వర్గాలను గురించి చెప్పనవసరం లేదు. మానవుడు, వీటినన్నిటినీ జయించి మృత్యువునుండి తప్పించుకోవటం అసాధ్యం. మృత్యువును గురించి భయపడి అనుక్షణం మరణించే దానికన్నా, ‘జీవన్ముక్తులు’కావాటానికి మార్గాలు-దైవస్మరణ, పరోపకారం లాంటివి మనిషి ఆచరించాలి. ధూర్జటి మహాకవి జీవితపు చివరిదశలో ఉన్నాడు. వ్యాధులు ముదిరాయి. శరీరపు పటుత్వం తగ్గింది. ఇక యెంత కాలం జీవిస్తాడో తెలియని పరిస్థితిలో వున్నాడు. అవయవాలు స్వాధీనం తప్పి, మలమూత్రాలు తన అదుపుతప్పిన జీవి–జీవించి మాత్రం చేసేదేముంటుంది, చూసేదేముంటుంది? అట్టి దురవస్థలో మనిషికి జీవితం మీద పూర్తి విరక్తి కలుగుతుంది. దానికి కారణం వైరాగ్యభావం రావటం కాదు, సపర్యలు చేయవలసినవారు కూడా అసహ్యించుకోవటం. సపర్యలు చేసేవారు లేని వారి పరిస్థితి మరింత దుర్భరం. ఈ రోజుల్లో ప్రతి ఇంటిలో వృద్దులైన భార్యాభార్తలిద్దరే ఒంటరి జీవితం గడుపుతున్నారు. పిల్లలు పొట్టకూటికోసం స్వదేశంలో చాలాదూరంలో కొందరు, మరి కొందరు విదేశాల్లో వుంటున్నారు. క్రమంగా భారతదేశం ఒక ‘అనాధ వృద్ధశరణాలయంగా’ మారుతుంది, చాలావరకు మారింది కూడా. ఇటువంటి పరిస్థితులలో జీవించి ఎవరిని ఉద్ధరించగలం! కనీసం, రెండు చేతులతో భగవంతుడిని కూడా నమస్కరించలేం, సేవించలేం!ఈ ఉపద్రవాలన్నిటినీ తప్పించుకునే స్థితి లభించటమనేది అనుమానాస్పదమే! ఇలా ఎవరికీ ఉపయోగ పడకుండా ఇంకా యెంత కాలం జీవించి వుండాలి?ఆశక్తుడైన తన్ను ఏలుకోమని ధూర్జటి శ్రీకాళహస్తీశ్వరుని వేడుకుంటున్నాడు. ఈ పద్యభావం మొత్తం ధూర్జటి మనోవేదనే! శరీరంలో పటుత్వం ఉన్నప్పుడే పరహితం, దైవస్మరణ లాంటి సత్కార్యాలు చేసిన వారికి మరణం సమీపిస్తున్నప్పుడు మృత్యుభయం వుండదు. అట్టివారికి యముడు శుభంకరుడు. జీవించినపుడే మనిషి ముక్తిమార్గాన్ని ఎన్నుకోవాలి. అలాంటి వారే శివునికి సన్నిహితులు, వారే శివసాన్నిధ్యానికి చేరుకోవటానికి అర్హులు.

08)రాజుల్మత్తులు వారి సేవ నరకప్రాయంబు వారిచ్చు నం
భోజాక్షీ చతురంతయాన తురగీభూషాదు లాత్మవ్యధా
బీజంబుల్ తదపేక్ష చాలు పరితృప్తిం పొందితిన్ జ్ఞానల
క్ష్మీ జాగ్రత్పరిణామమిమ్ము దయతో శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం-రాజులు, ధనమదాంధులు, బధిరాంధులు. వారు ధన మదంచేత, అధికార దర్పంచేత కళ్ళుండి చూడలేరు. చెవులుండి వినలేరు. అట్టి వారు చనిపోతే, వారి శవాన్ని చూడటం కూడా పాపమని సుమతీ శతకకారుడు అయిన బద్దెన మహాశయుడు శలవిచ్చారు. అన్నమయ్య కూడా–మనుజుడై పుట్టి మనుజుని సేవించి అనుదినం దు:ఖమొందనేల? అని చెప్పారు. మనిషి స్వార్ధపరుడు. ఈ పీల్చే గాలిని, త్రాగే నీటిని ఇచ్చిన భగవంతుని మరచి చిటికెడు విభూతిని ఇచ్చే దొంగస్వాములను ఆరాధిస్తుంటాడు. రాజులు మదోన్మత్తులు. వారిని నిరంతరం సేవించినా తృప్తిని పొందరు. భక్తితో ఒక చెంబెడు నీళ్ళను లింగం మీద పోస్తే సంతోషిస్తాడు భోళాశంకరుడు. అటువంటి ఈశ్వరార్చనను మరచి దొంగస్వాములను, రాజులను, ధనవంతులను, అధికారులను ఆశ్రయించి నిరంతరమూ వారి సేవలో కాలంగడిపి జీవితాన్నివృధాపరచు కొంటారు చాలామంది. అటువంటి వారిని సేవించటమంటే, ఈ భూలోకంలోనే నరకాన్నిచూడటమే! దానికన్నా నరకమే మేలు. రాజులు ఇచ్చే మణి , మాణిక్యాలు, మడులు, మాన్యాలు, ఆభరణాలు, వాహనాలు— ఇవన్నీ కూడా దు:ఖానికి కారణ భూతులు. దు:ఖం కలగటానికి అంకురాలు. ఎందుకంటే, కోరికలకు అంతం అనేది వుండదు. ఈ సేవలన్నిటినీ భోగాలాలసల కోసం ధూర్జటి చేసినవే. ఆ భోగాలవల్ల దు:ఖాన్నే చివరకు పొందాడు. ఆ అనుభవం చేత శ్రీకాళహస్తీశ్వరుని ఇలా ప్రార్ధిస్తున్నాడు. ” స్వామీ! నీ మీద భక్తితో, అనురక్తితో తృప్తి పడతాను. ఇకనైనా నన్ను ఆత్మజ్ఞానమనే అసలైన లక్ష్మీకటాక్షంతో కరుణించు!”

09)నీ పై కావ్యము జెప్పుచున్న యతడు న్నీ పద్యముల్ వ్రాసి యి
మ్మా పాఠం బొనరింతునన్న యతడున్ మంజు ప్రబంధ ని
ష్టాపూర్తిం బఠియించుచున్న యతడున్ సద్బాంధవుల్ గాక ఛీ
ఛీ పృష్ఠాగత బాంధవంబు నిజమా శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం–వందల పేజీల చెత్త నవలలు వ్రాయటం కన్నా ఆణిముత్యం లాంటి ఒక చక్కని మాట వ్రాయటం మేలు. అటువంటి జనహిత పదాలను, పద్యాలను వ్రాసిన వారే గొప్ప కవులు, రచయితలు. అదే ఈశ్వరార్చన కూడా!పోతన గారి కవిత్వం భక్తి రస ప్రధానమైనప్పటికీ, భాగవతంలో ఎన్నో తెలుసుకోదగ్గ నీతివాక్యాలు వున్నాయి. అన్నమయ్య, త్యాగయ్య లాంటి వారెందరో ప్రతి పదాన్ని దైవ స్మరణతో పాటను చేసారు. నేటికి కూడా తెలుగువారు వాటిని నిత్యం మననం చేసుకుంటున్నారు. డబ్బు కోసం కావ్యాలు వ్రాస్తారు కొంతమంది. మరి కొంతమంది కీర్తి కోసం వ్రాస్తుంటారు. ఒక లక్ష్యం లేకుండా వ్రాసే అటువంటి సాహిత్యం కాలగర్భంలో కలసిపోయేదే!ఆ రచయితలను కూడా ప్రజలు ఆమోదించరు. ధూర్జటి మహాకవి కావ్యరచనలో దిట్ట. కవుల తత్త్వం ఎరిగినవాడు. చాలామంది రాజాశ్రయం కోసం, రాజుల ప్రీతి కోసం వ్రాసిన వారే!తంజావూరును పరిపాలించిన నాయకరాజుల కాలంలో తుచ్ఛమైన తెలుగు సాహిత్యం వచ్చింది. ఆ రాజులు పచ్చిశృంగార ప్రియులు. వారి ప్రీతి కోసం, అలనాటి చాలామంది కవులు తుచ్ఛశృంగార సాహిత్యాన్ని వ్రాసారు. తంజావూరు సామ్రాజ్యం పతనమైంది. అలానే, ఆ కవులు పతనమైనారు. కవిగా విశేష అనుభవం గడించిన ధూర్జటికి , ఏ కావ్యాలు వ్రాస్తే కవికి తృప్తి నిస్తాయో తెలిసింది. అందుకనే ఇలా అంటున్నాడు–శ్రీకాళహస్తీశ్వరుని గురించి కావ్యాలు వ్రాసే కవులు, వాటిని అడిగి తీసుకొని చదివేవారు , అతి మనోహరమైన ప్రబంధాలను మనసునింపి చదివేవారు–వీరే ధూర్జటికి(మనకు కూడా) నిజమైన బంధువులు. అంతేగానీ, జన్మత: వచ్చిన బాంధవ్యాలు నిజమైన బాంధవ్యాలు కావు.

10)నిన్నే రూపముగా భజింతు మదిలో నీ రూపుమోకాలొ స్త్రీ
చన్నోకుంచమో మేకపెంటియొ యీ సందేహము ల్మాన్పి నా
కన్నారన్భవదీయమూర్తి సగుణాకారంబుగా జూపవే
చిన్నీరేజ విహార మత్త మధుపా శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం-అర్ధం చెప్పేముందు, ఈ పద్యంలోని కొన్ని విశేష(ణ)ములను గురించి చిన్నవివరణ ఇవ్వాలి. ఒక సందర్భంలో గీతాచార్యుడైన శ్రీ కృష్ణపరమాత్మ అర్జునుడితో ఇలా అన్నాడు. “అర్జునా!భగవంతుడు సర్వాంతర్యామి అయినప్పుడు ప్రత్యేకంగా గుడికిపోయి పూజలు చేయవలసిన పని ఏముంది?”అని ప్రశ్నిస్తాడు. అందుకు అర్జునుడు, “దేవదేవా! నీవే నాకు గురుడవు, దైవం, ఆరాధ్యుడవు. నీవు ఎక్కడ ధ్యానించమంటే అక్కడే ధ్యానం చేస్తాను. “అని చెప్పాడు. అప్పుడు శ్రీ కృష్ణపరమాత్మ అర్జునుడికి తన మొకాలిచిప్పను చూపించి, అది శివలింగం ఆకారంలో వుంది కనుక, దానినే శివలింగంగా భావించి ధ్యానించమన్నాడు. అర్జునుడు అలానే కృష్ణపరమాత్ముని మోకాలిని శివలింగంగా భావించి అర్చించాడు. ఇక్కడ మొదట చెప్పు కోవలసినది, శివకేశవులకు బేధం లేదని. రెండవ విశేషణం ఏమంటే సర్వచరాచర జగత్తును నడిపించే భగవంతుడికి ఒక ప్రత్యేకమైన రూపం ఆపాదించటం ఒట్టి భ్రమ!అలాగే, పూర్వం నందివర్ధన మహారాజనే గొప్ప శివభక్తుడుండే వాడు. అతను వేశ్యాలోలుడు. కార్తీక సోమవారం ముందునాటి రాత్రంతా వేశ్యా సంపర్కంతో కాలం గడిపాడు. శివార్చన సమయమైంది. అప్పుడు మహారాజుకు శివార్చన సమయం గుర్తుకొచ్చి, ఆ మందిరంలోని అన్ని ప్రదేశాలలో శివలింగం కోసం లేక అటువంటి ఆకృతి కలిగిన మరో రూపం కోసం పరితపిస్తూ వెదుకుతాడు. ఎక్కడా అటువంటి రూపం కనపడలేదు. అట్టి సమయంలో దీర్ఘ నిద్రలో ఉన్న వేశ్య యొక్క పమిట కొంగు, రవిక తొలగివుంది. ఆ వేశ్య కుచమును పానవట్టముగా, చనుమొనను శివలింగంగా భావించి అర్చించాడు. ఆ మహారాజు భక్తికి సంతోషించి, ఈశ్వరుడు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని ఆచంట అనే గ్రామంలో ‘చంటేశ్వరుడిగా’ వెలిసాడని ప్రతీతి. చంటేశ్వరుడి పేరు మీదనే ఆ గ్రామానికి ‘ఆచంట’ అనే పేరు వచ్చింది. ఆచంట ప్రక్కనే ఉన్న పాలకొల్లులో, పెనుగొండలో నేను కొంతకాలం పనిచేసాను. ఆ సందర్భంలో ఆ దేవాలయాన్ని చూసాను. అక్కడ శివలింగం చనుమొన ఆకారంలో వుంటుంది. ఇక్కడ విశేషమేమంటే, భక్తికి భావన, భావం ముఖ్యం. ఆడంబరంగా పూజా మందిరాలు ఏర్పాటు చేసుకొని, భక్తి లేకుండా చేసే పూజలవల్ల ప్రయోజనమేమీ వుండదు. ఈ రోజుల్లో భక్తిని ఆలంకరరణలు, ఆడంబరాలతో ఒక స్టేటస్ సింబల్ గా మార్చారు కొందరు డంబాచారులు. ఏ రూపాన్నైనా ఈశ్వర రూపంగా భావించి పూజించే వారికి శివుడు ముక్తి మార్గాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. పూర్వం ఒక వర్తకుడు తనకు వ్యాపారంలో లాభాలు రావటం లేదని బాధతో , విరక్తితో, ‘కుంచెమును'(ధాన్యాన్ని కొలిచే సాధనం) శివలింగంగా భావించి పూజించాడు. శివుడు, అతని భక్తికి సంతసిల్లి ‘కుంచేశ్వరుడిగా’ ఒక క్షేత్రంలో వెలిసాడంటారు. పూర్వం ఒక యాదవ బాలుడు , తనకు పూజించటానికి శివలింగం దొరకలేదని దు:ఖిస్తూ వున్నాడు. ఆ దారినే పోతున్నఒక మహానుభావుడు ఆ బాలునికి మేకపెంటికను చూపించి, దానినే శివలింగం అని ఆ బాలునికి చెప్పాడు. ఆ బాలుడు ఆ మేకపెంటికను శివలింగంగా భావించి పూజించాడు. ఆ బాలుని భక్తికి మెచ్చిన భక్తవశంకరుడు ‘కాటేశ్వరుడిగా’ మరో పుణ్యక్షేత్రంలో వెలిసాడట. ఈ పైన చెప్పిన గాధలన్నిటి పరమార్ధం ఒక్కటే!భక్తికి భావనే ముఖ్యం. రూపం ముఖ్యం కాదు. పానవట్టం, శివలింగం- ప్రకృతి పురుషుల సంయోగానికి సంకేతమే!ఇక పద్యం యొక్క అర్ధానికి వస్తే, ఈశ్వరుడు భక్తుల హృదయకమలాలలోని మకరందాన్ని గ్రోలే భ్రమరం లాంటివాడు. నిర్గుణుడు, నిరాకారుడైన శివుడు అనంతకోటి రూపాలలో కూడా దర్శనమిస్తాడు, మనం భావిస్తే! కొందరు ఆయన రూపం మోకాలిచిప్పగా భావించారు, మరికొందరు స్త్రీ వక్షోజంగా భావించారు, ఇంకొందరు కుంచెముగా, మేకపెంటికగా భావించి భక్తితో పూజించి మోక్షాన్ని పొందారు. ఇన్ని రూపాలలో కనిపించిన ఆ సర్వేశ్వరుడికి అసలు రూపం ఉందా?ఉంటే ఏ రూపంలో ఉంటాడు? ఈ అయోమయంలో అందరిలాగే ధూర్జటి కూడా పడి ఈశ్వరుని అసలు రూపంకోసం అన్వేషిస్తున్నాడు. సత్యం, శివం, సుందరం అయిన ఆ రూపాతీతుడి రూపం కోసం అన్వేషణలో ధూర్జటి వ్రాసిన అతి మధురమైన పద్యమిది. నిరంతరాన్వేషణలోనే సత్యాన్ని (భగవంతుడిని)గుర్తించగలం. ఆ అన్వేషణలో శ్రీకాళహస్తీశ్వరుడిని ఇలా ప్రార్ధిస్తున్నాడు ధూర్జటి–ఎన్నో రూపాలను ధరించే నీకు ఒక రూపం ఉందా? ఉంటే అది ఎలా ఉంటుంది?నా సందేహాలను, భ్రమలను పటాపంచలు చేసి, సుందరమైన నీ సగుణాకారాన్ని చూసే భాగ్యం ప్రసాదించు తండ్రీ!

11) దంతంబు ల్పడనప్పుడే తనువునం దారూఢియున్నప్పుడే
కాంతాసంఘము రోయనప్పుడె జరాక్రాంతంబు గానప్పుడే
వింతల్మేన చరించునప్పుడె కురుల్వెల్వెల్లగానప్పుడే
చింతింప న్వలె నీ పదాంబుజములన్ శ్రీకాళహస్తీశ్వరా

అర్ధం-యవ్వనంలో శక్తిసామార్ధ్యాలు ఉన్నప్పుడే అన్ని కార్యాలను పట్టుదలతో ఎలా సాధిస్తామో, అలానే భక్తి మార్గంలో కూడా పట్టు సాధించాలి. అంతే కానీ, మృత్యు భయంచేత భగవంతుని ఆఖరి క్షణంలో ధ్యానించటం కేవలం, మృత్యువు నుండి తప్పించుకోవాలని చూడటమే!అట్టివారు మృత్యువునుండి తప్పించుకోలేరు సరికదా, ప్రతిక్షణం మరణిస్తుంటారు. జీవించటం తెలిసిన వాడికి మరణమంటే భయం వుండదు. జీవించటమంటే, అన్ని జీవులలో దైవాన్ని చూడటమే! పరోపకార బుద్ధితో చరించటం. అలా జీవించని వారు, జీవించినా మరణించిన వారితో సమానం. ఎందుకంటే, వారు జీవించినా, మరణించినా ఒకటే!దంతాలు ఊడనప్పుడే, దేహదారుఢ్యం తగ్గక ముందే, వికారపు రూపాన్ని చూసి స్త్రీలు అసహ్యించుకోక ముందే, వృద్ధాప్యం దరి చేరక ముందే, జుట్టు తెల్లబడకముందే, భక్తితో ఈశ్వరుడిని ధ్యానించాలి, అని ధూర్జటి మహాకవి తన అనుభవసారమంతా నింపి, ముందు తరాలకు మార్గదర్శకంగాఈ పద్యాన్ని అతిమనోహరంగా, నీతిదాయకంగా చెప్పాడు. ఇది శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకంలోని ఆఖరి పద్యం.

మిత్రులు చాలామంది కార్తీకమాసం సందర్భంలో కనీసం పది పద్యాలకైనా భావార్ధాలను వ్రాయమని ప్రేమతో కోరారు. . మొదటి పద్యం వ్రాసిన తరువాత అనేకమంది, శతకం మొత్తానికి భావార్ధాలను వ్రాయమని కోరారు. పదకొండు పద్యాలకు భావార్ధాలను వ్రాసాను. ఈ కార్తీక మాసంలో శివమహాదేవునికి నేను చేసిన మహన్యాస పూర్వక ఏకాదశ రుద్రాభిషేకం ఇదే!శివానుగ్రహం వుంటే, వీలైనప్పుడు మిగిలిన పద్యాలకు భావార్ధాలను వ్రాయటానికి ప్రయత్నిస్తాను. మరికొంతమంది మిత్రులు వీటిని గ్రంధ రూపంలో తెమ్మని కోరారు. ఎంతో ప్రేమతో, ఆదరణతో, అభిమానంతో అనుక్షణం నా వెన్నుతట్టి ప్రోత్సహిస్తున్న మిత్రులకు కృతజ్ఞతలు. ఈ సందర్భంలో నాదొక చిన్న మనవి. మంచి సాహిత్యాన్ని చదవండి, చదివించండి. అప్పుడే మనలో సృజనాత్మకత కూడా పెరుగుతుంది. తెలుగు భాషలోని తియ్యదనాన్ని ఆస్వాదించండి. తెలుగులో వ్రాయటానికి ప్రయత్నించండి.

శుభం భూయాత్!

దీపావళి పద్యములు

రచన: జెజ్జాల కృష్ణ మోహనరావు

దీపావళికి సంబంధించిన పదములతో ఉండే వృత్తములను ఏరి పండుగ సందర్భముగా శుభాకాంక్షలతో ఇక్కడ అందిస్తున్నాను. అన్య నామములను కుండలీకరణములలో చూపినాను. * గుర్తుతో నున్నవి నా కల్పనలు. ప్రతి ఛందమునకు రెండు ఉదాహరణములను ఇచ్చినాను. ఇందులో వాడబడిన ఛందములు 20, అవి – దీప్తా, లక్ష్మీ, అర్చిస్సు, భాస, దీపకమాలా, మౌక్తికమాలా, కాంతి, మణిమాలా, ప్రభా, బభ్రులక్ష్మీ, నిగ్గు, దీపక, భామ, భాతి, హరిణీ, కలాపదీపక, దీపికాశిఖ, దీపార్చి, జ్యోతి, దీప.

దీప్తా – స/ర/గ IIU UI UU
(భూరిధామా, హంసమాలా)
7 ఉష్ణిక్కు 20

రగులన్ గ్రొత్త కాంతుల్
సుగముల్ నిండ శాంతిన్
మొగముల్ దీప్తమయ్యెన్
జగముల్ దీప్తమయ్యెన్

విరబూయంగఁ బువ్వుల్
సరసమ్మైన నవ్వుల్
గరమందుండు దివ్వెల్
సిరులై వెల్గు రవ్వల్

లక్ష్మీ – ర/ర/గల UIU UIU UI
8 అనుష్టుప్పు 147

మాగృహమ్మందు నర్తించ
భోగభాగ్యమ్ము లందించ
వేగమో లక్ష్మి రమ్మిందు
రాగపీయూషముల్ చిందు

పూల నీకిత్తు మో యమ్మ
లీలగా మమ్ము జూడమ్మ
పాల యా పొంగుగా రమ్ము
మేలు సౌభాగ్యముల్ తెమ్ము

*అర్చిస్సు – త/ర/మ UUI UI – UU UU
9 బృహతి 25

ఆడంగ నేఁడు – హాళిన్ గేళుల్
చూడంగ నేఁడు – సొంపుల్ రంగుల్
పాడంగ నేఁడు – పాటల్ పద్యాల్
కూడంగ నేఁడు – కూర్మిన్ మిత్రుల్

స్వానమ్ము ల్మెందు – సానందానన్
ధ్యానమ్ము లెందుఁ – దల్లిన్ గొల్వన్
గానమ్ము లెందు – గంగా స్నానా-
హ్వానమ్ము లయ్యె – స్వామిన్ గొల్వన్

గర్భిత కందము –
స్వానమ్ము ల్మెందు సానం-
దానన్, ధ్యానమ్ము లెందుఁ – దల్లిన్ గొల్వన్
గానమ్ము లెందు గంగా
స్నానాహ్వానమ్ము లయ్యె – స్వామిన్ గొల్వన్

భాస – భ/భ/స UII UII IIU సార్థకనామ గణాక్షర వృత్తము
(ప్రియతిలకా)
9 బృహతి 247

భాసము లెల్లెడ మెఱయన్
హాసము లెల్లెడఁ బరవెన్
దేశమునందున దివె లా-
కాశమునందున నుడుపుల్

దివ్వెల పండుగ యిదియే
రివ్వున బాణము లెగిరెన్
బువ్వుల వానల జడిలో
నవ్వుచు రా ప్రియతిలకా

దీపకమాలా – భ/మ/జ/గ UII UU – UI UIU
10 పంక్తి 327

దివ్వెలు వెల్గెన్ – దిక్కుదిక్కులన్
రవ్వలవోలెన్ – రమ్య తారకల్
నవ్వుల మింటన్ – నాట్యమాడె నేఁ-
డివ్వసుధన్ శ్రీ -లిచ్చు దైవముల్

చూపుల కింపై – సుందరమ్ముగా
దీపకమాలల్ – దృష్టమయ్యెగా
రేపది దీపా-లీ దినమ్ము, నా
యీ పురి యౌ దే-వేంద్రలోకమై

మౌక్తికమాలా – భ/త/న/గగ UII UU – IIII UU
(అనుకూలా, ప్రత్యవబోధా, శ్రీ)
11 త్రిష్టుప్పు 487

నవ్వుల పువ్వుల్ – నగరములోనన్
దివ్వెల వెల్గుల్ – దెరువులలోనన్
మువ్వల మ్రోఁతల్ – ముదితలు చేరన్
గెవ్వున కేకల్ – గెరలుచునుండెన్

అంతము లేదీ – యనుపమ సృష్టిన్
వింతగఁ దారల్ – వెలుఁగుల పూవుల్
పుంతల ప్రోవుల్ – ముదముల త్రోవల్
గాంతుల నిచ్చెన్ – గగనమునందున్

కాంతి – త/జ/జ/లగ
(మోటక, మోటనక, గీతాలంబన, కలితాంత, కాంత)
11 త్రిష్టుప్పు 877

UUIIU – I IU I IUవిఱుపుతో
ఈ చీఁకటిలో – హృదయ మ్మలరన్
ఈ చీఁకటిలో – నెడఁదల్ వెలుగన్
ఈ చీఁకటిలో – ఋతముల్ విరియన్
ఈ చీఁకటిలో – నిలయే మురియన్

UUI I UI I – UI IUవిఱుపుతో
వెల్గించెద దివ్వెల – వెల్లి వలెన్
గల్గించెద గాంతులఁ – గన్నులకున్
దెల్గించెద మోదముఁ – దెల్లముగాఁ
దొడ్గించెద నందముఁ – ద్రుళ్ళుచు నేన్

మణిమాలా – త/య/త/య UU IIUU – UU IIUU
(అబ్జవిచిత్రా, పుష్పవిచిత్రా)
12 జగతి 781

సొంపుల్ బ్రకటించెన్ – జూడన్ మణిమాలల్
గంపించుచు నాడెన్ – గాంతుల్ మిసి మీఱన్
గెంపుల్ మెఱయంగన్ – గేళిన్ జెలరేగెన్
రంపిల్లెడు గీతుల్ – రమ్యమ్ముగ నేఁడే

పాపాలకు ఱేనిన్ – భామామణి చంపెన్
కాపాడును గాదా – కంజాక్షుఁడు భూమిన్
దీపావళి నేఁడే – దీపాలకు వీడే
దీపమ్ముల కాంతిన్ – దేశమ్మగు శాంతిన్

ప్రభా – న/న/ర/ర III III – UIU UIU
(గౌరీ, చంచలాక్షీ, ప్రముదితవదనా, మందాకినీ)
12 జగతి 1216

విరులు విరిసె – వెల్గులై రంగులై
సిరుల పడతి – చిందెఁగా నవ్వులన్
చిఱుత లలరి – చిందులన్ వేయఁగా
మురిసెఁ బ్రభల – భూమి దీపావళిన్

నభము వెలుఁగు – నవ్వులన్ బువ్వులన్
శుభము గలుగు – సుందరమ్మై సదా
విభుని నగవు – ప్రేమతో నిండఁగాఁ
బ్రభలు గురియు – రమ్యమై రంగులన్

బభ్రులక్ష్మీ – ర/ర/త/త/గగ UIU UIU – UUI UUI UU
14 శక్వరి 2323

ఊఁవఁగా మానస – మ్మో బభ్రులక్ష్మీ శుభమ్మై
జీవనోద్ధారమై – శ్రీరూపమై పావనమ్మై
కావఁగా మమ్ములన్ – కారుణ్యరూపా ప్రశాంతిన్
దేవి రా యింటికిన్ – దీపావళిన్ దివ్య కాంతిన్

అందముల్ చిందఁగా – నానంద దీపమ్ము లెందున్
విందుతో నింటిలో – బ్రేమమ్ము మోదమ్ము గూడెన్
సందడుల్ శబ్దముల్ – సాయంత్రమందున్ వినంగా
మందహాసమ్ములే – మాయింట మ్రోఁగెన్ రమించన్

*నిగ్గు – న/న/న/మ/మ, యతి (1, 7) III III III – UU UU UU సార్థకనామ గణాక్షర వృత్తము
15 అతిశక్వరి 512

మిలమిలమని మెరిసె – మింటన్ బారుల్ దారల్
తళతళమని వెలిఁగె – తారాజువ్వల్ నేలన్
కిలకిలమని నగిరి – కేళిన్ బాలల్ లీలన్
కలకలమునఁ గదలె – కాంతుల్ నిగ్గుల్ మ్రోఁతల్

చెలువములకు నిరవు – చిందుల్ గీతుల్ కేళుల్
గలగలమని పరవె – గంతుల్ మాటల్ నవ్వుల్
వలయములగు వెలుఁగు – భ్రాంతిన్ నింపెన్ రాత్రిన్
లలనల తెలి నగవు – లాస్యానంద మ్మయ్యెన్

దీపక – భ/త/న/త/య UII UU IIII – UU IIU U
15 అతిశక్వరి 6631

దీపకమాలల్ మెరిసెను – దివ్యమ్ముగ భూమిన్
చూపుల విందయ్యెను గద – చొక్కిల్లెను గన్నుల్
గోపురమయ్యెన్ దివియల – గుత్తుల్ వెలుగంగా
తీపిగ దీపావళి యరు-దెంచెన్ బఱగంగా

చక్కని వెల్గుల్ నభమున – చంద్రుం డిఁక రాఁడే
దిక్కులఁ గప్పెన్ దిమిరము – దీపమ్ముల దండల్
రక్కసుఁ జంపెన్ నెలఁతయు – రాసాధిపుతోడన్
దక్కెను శాంతుల్ సుఖములు – ధాత్రేయికి నేఁడే

భామ – భ/మ/స/స/స UII UU UII – UII UII U
15 అతిశక్వరి 14023

భామయు చూడన్ జప్పున – పక్కున నవ్వును దాఁ
బ్రేమయు డెందమ్మందున – వేగమె పొంగు లిడన్
స్వామియు చల్లన్ గొప్పగ – చల్లని వీక్షణముల్
భూమికి భామాకృష్ణులు – మోదము నిత్తురుగా

భామలు గూడన్ గానము – పారె విలాసములన్
ప్రేమయు పొంగెన్ నిండుగ – వింతగు లాసములన్
కామము నిండెన్ మెండుగఁ – గన్నుల పండుగగా
నేమని చెప్పంగానగు – నీహృది దీపములే

*భాతి – భ/భ/త/త/త, యతి (1, 7) UII UII – UUI UUI UUI సార్థకనామ గణాక్షర వృత్తము
15 అతిశక్వరి 18743

రంగులె యెల్లెడ – రాజిల్లు రత్నాలొ వజ్రాలొ
పొంగెను ధారుణి – మోదాల నాదాల నందాల
బంగరు శోభల – భాసిల్లి నర్తించె శ్రీదేవి
నింగియు నేలయు – నిండంగ నా భాతితో నేఁడు

ధూమము నిండెను – దూరమ్ముఁ గానంగ రాదయ్యె
శ్యామల రాత్రిని – సందీప్తమై సేసె దీపాలు
మోముల నిండెను – భోగమ్ముతో నందమై భాతి
సోముఁడు లేదల – సొంపైన దీపావళిన్ నేఁడు

హరిణీ – న/స/మ/ర/స/లగ IIIIIU – UUUU – IUI IUIU
(వృషభచరిత, వృషభలలిత)
17 అత్యష్టి 46112

హరిణిఁ గొలువన్ – హర్షమ్మాయెన్ – హరించును పాపముల్
సిరుల నొసఁగన్ – శ్రీదేవీ సు-స్థిరమ్ముగ నుండ రా
హరిహృదయమౌ – హారిద్రాంగీ – యనంతసుఖప్రదా
కరుణ గురియన్ – గంజాతా నీ – కరమ్ముల గావుమా

సరసహృదయుల్ – స్వారస్యమ్మై – స్వరమ్ములఁ బాడఁగాఁ
గురియు ముదముల్ – గూర్మిన్ జిందన్ – గుడమ్మనఁ దియ్యఁగా
నరకవధయున్ – నారీగాథన్ – నవమ్ముగఁ దల్వఁగా
మురియు మనముల్ – మోదాంభోధిన్ – బునర్ణవమై సదా

కలాపదీపక – ర/జ/ర/జ/ర/జ/గ
19 అతిధృతి 174763

UI UI UI UI UI – UI UI UI UI U విఱుపుతో
పండు గాయె నేఁడు వేడ్కతోడఁ – బట్టుచీర లెందు జూడఁగా
నిండు గాయె నేఁడు కన్నుదోయి – నేలపైని రంగవల్లులన్
వెండివోలె తళ్కు లీనె నభ్ర – వీథిలోన తారకామణుల్
దండిగా కలాపదీపకమ్ము – ధారుణిన్ వెలింగె శోభతో

UI UI UI – UI UI UI – UI UI UI U విఱుపుతో
పెళ్లియయ్యె నాఁడు – పిల్ల వచ్చె నేఁడు – ప్రీతి యింట నిండఁగా
నల్లునిన్ గనంగ – నత్త మామలందు – హర్షధార నిండఁగా
మెల్లమెల్లఁగాను – మేలమాడి రెల్ల – మేఱలేని నవ్వుతోఁ
జల్లనయ్యె సంధ్య – చంద్రహీన రాత్రి – సవ్వడుల్ వెలుంగుతో

దీపికాశిఖ – భ/న/య/న/న/ర/లగ UI IIIII UUI – III IIUI UIU
20 కృతి 360063

కాల గగనమున నందాల – కలలవలె దీపికాశిఖల్
చాల సొగసులను జూపంగ – సరసతరమౌ మయూఖముల్
నేల సొబగులకుఁ దావయ్యె – నెనరు లగు నాద చాపముల్
మాల లన వెలిఁగె దీపాలు – మమత లగు మోద రూపముల్

అందముగ వెలుఁగు నిండంగ – నమరపురి డిగ్గివచ్చెనో
బృందముగ దివెలు భాసిల్ల – వెలుఁగు విరి మాలలయ్యెనో
వందలుగ పరిక లుండంగ – భవనములు చిత్రమయ్యెనో
చిందులిడ చిఱుత లెందెందుఁ – జెలఁగెఁ బలు దీపికాశిఖల్

దీపార్చి – మ/స/జ/స/జ/స/జ/గ, యతి (1, 12)
22 ఆకృతి 1431385

UUU IIUI UIII – UIUI IIUI UIU విఱుపుతో
పాపమ్ముల్ తొలగంగ స్నానమును – బ్రాలుమాలకను జేయు నాఁడుగా
శ్రీపాదమ్ముల గొల్వఁ బుష్పముల – సేకరించు తరుణమ్ము గూడెఁగా
దీపమ్ముల్ వెలిగించి శ్రేణులుగఁ – దీర్చి దిద్దు శుభవేళ నేఁడెగా
దీపార్చిన్ గన రండి రంజిలుచు – దివ్య దీప్తి ధరపైన నాడెఁగా

UUU IIUI UIII UI – UI IIUI UIU విఱుపుతో
దీపమ్ముల్ వెలుగంగ మేదిని నమాస – దేహములు పుల్కరించుఁగా
దీపార్చిన్ దిమిరమ్ము మాయమవఁ గాంతి – దిక్కులను నిండుఁగా సదా
యీపర్వమ్మున సత్యమే జయమునొందు – హృద్యముగ విచ్చు డెందముల్
శాపగ్రస్తులు శాంతితోడ నమృతత్వ – సాధనము నందవచ్చునో

*జ్యోతి – బేసి పాదాలు – ఇం/ఇం/ఇం, సరి పాదాలు – ఇం/ఇం/సూ

రంగులన్ జిమ్మె నా జ్యోతులే
రంగులన్ జిమ్మె నీ నిగ్గు
పొంగె నీ మనములన్ బ్రీతులే
నింగిలో భేదిల్లు ముగ్గు

క్రొత్తగా నల్లుండు వచ్చెఁ దా
నత్తవారింటికి నేఁడు
చిత్తమందునఁ గూఁతురికి హాయి
ముత్తెముల్ నవ్వులన్ వీడు

దీప – పది మాత్రలు, చివర న/లగ, అంత్యప్రాస

ఈ పృథు దినము నందు
మాపై సుధలు చిందు
దీపము వెలిఁగెఁ జూడు
పాపము తొలగు నేడు

లలిత లలితము రాత్రి
వెలుఁగు నలరిన ధాత్రి
కలలు నిజమగు నేఁడు
మెలగు సిరులను వీడు

సీతారామ కల్యాణం

రచన: కిభశ్రీ

రండి కన రండి – – – – తరలి రండి
రండి రండి రారండి – – – – కదలి రండి

నవ్య యుగములో అందరూ
సవ్యముగా జరుపుకునేది
దివ్యానుభూతిని ఇచ్చేదీ
భవ్యమైన కల్యాణమే ఇది || రండి||

తుల్యమే లేని సీతమ్మే
కౌసల్యతనయుని చేరునటా
కల్యాణం చూసినవారికి
కైవల్యం తథ్యమటా

ధరణిని జనకుని పట్టియట
ఆ సిరియే- – – పెండ్లికూతురట
సరియైనవాడె జోడట
ఆ హరియే – – -పెండ్లికొడుకట

కుందనపుబొమ్మ సీ-త-మ్మ – –
సుందరాంగుడా రామునిపైనా
అందరి చూపులు నిలుచునట – –
విందది అందరి కనులకటా

ఎదురుకోలుకై నిలిచిరట – – –
ఎదురెదురుగా వధూ వరులట
పదిరకాల పూలున్న మాలలను –
పదిలంగా మార్చుకునేరట

సిరిపతికే – – – దానమిచ్చేటి
భాగ్యము జనకునిదేనట
నరుడిగ చేరిన నారాయణునికి – – –
కన్యా – – దానమిచ్చునట

బంగారు కలశముతో – – – –
గంగాజలమును పోసి
మంగళవాద్యమె మోగగా – –
మంగళకరునికి కన్యనిచ్చునట

నడిచెద నీతో జీవితాంతమూ – – –
విడువకుండ యను బాసతో
ముడులు మూడు విడిపోకుండా – –
వడిగా రాముడు వేయునటా

మూడులోకములనుంచి తెచ్చిరట
ఏడువర్ణముల ముత్యాలెన్నో
వాడి అన్నిటిని తలంబ్రాలుగా
ఆడుకునేరా వధూవరులంట

సంధించిన తమ చూపులతో
బంధించిన తమ మనసులతో
అందరికీ ఆదర్శము కాగాల
బంధములో ముడివడేరటా

సచ్చరిత్రులేనాడైనా
సత్యమునెరిగిన జనకులేనట
సన్మార్గమునే నడచచూ
సత్యకర్మమను నాగలి వాడుచు
సద్భావమనే బీజములు నాట
సత్ఫలకన్యయె సీతమ్మటా
సత్పురుషునికే కన్యనీయగ
సదవకాశమీ పెండ్లియటా

అమ్మలు అయ్యలు స్వయముగా
సీతమ్మా రాములు వస్తారంట
నమ్మినవారికి కనిపించేరట
నమ్మనివారు అభాగ్యులేనటా

తల్లి *వేరు*

రచన:సందిత

ధరణిన్ చాలా గొప్పది
తరుమూలముతరచిచూడతగువిధిఁ! బీజాం
కురమదిప్రథమాంకురమది!
గురుతరమగుప్రథమమూల గుణితంబదియౌ!

బలమునొసంగెడుదుంపగు
తొలగింపగరోగమోషధులరూపమ్మౌ
తెలియసుగంధపువేరగు
పలువిషములవిరిచివేయుపరమామృతమౌ

పైపైకెదుగన్ జూడక
పైపైమెరుగులనుకోరిపరుగులనిడకన్
పైపైకెదుగన్ సహజుల
కాపై జూపకనసూయ నాహారమిడున్

స్వర్గసుగంధసుధలఁతరు
వర్గోద్భూతప్రసూనఫలరూపమునన్
దుర్గమమైనట్టియథో
మార్గంబందునచరించిమరియందించున్

సౌందర్యముమాధుర్యము
విందులుబడసినవియెదుగవేరులవలనన్
పొందుచునథోగతులనటు
నందించున్ సాయమటుల నమ్మనఁవేరుల్

పొగడునులోకంబారయ
నగుపించగవృక్షశోభనాహాయనుచున్
దిగుచున్ తానెదిగించును
సుగుణమ్ములరాశి *వేరు*సూనృతమరయన్

దిగుచున్ తొలుచుచుజేరును
పగలున్ రేయనకఁబూని పాతాళమ్మున్
భగవంతునిపాదమ్మది
సగమాకసమందు సగము సాగుచు భూమిన్ !