గరిమెళ్ల సత్యనారాయణ గారు

రచన: శారదాప్రసాద్

స్వాతంత్య్రోద్యమ కవుల్లో గరిమెళ్ల సత్యనారాయణ గారిది విశిష్టమైన స్థానం. గరిమెళ్ల గేయాలు జాతీయ వీర రసంతో తొణికిసలాడుతూ పాఠక జనాన్ని ఉర్రూతలూ గించాయి. అతను వ్రాసిన ‘మా కొద్దీ తెల్ల దొరతనం’ పాట సత్యాగ్రహులకు గొప్ప తెగువను, ఉత్తేజాన్ని కలిగించింది. శ్రీకాకుళం జిల్లా పోలాకి మండంలోని ప్రియాగ్రహారంలో 1893 జూలై 15న జన్మించారు. బి. ఏ. డిగ్రీ పూర్తి చేశాక గంజాం కలెక్టర్ కార్యాలయంలో గుమస్తాగా కొంతకాలం పనిచేశాడు. ఆ తరువాత విజయనగరం ఉన్నత పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయునిగా కొంతకాలం పనిచేశారు. గరిమెళ్ల చిన్నప్పుడే మేనమామ కూతుర్ని వివాహాం చేసుకున్నారు. 1920 డిసెంబర్లో కలకత్తాలో జరిగిన కాంగ్రెస్ మహాసభలో సహాయనిరాకరణ తీర్మానం ఆమోదించబడింది. ఆ వీరావేశంతో ఉద్యమంలోకి దూకిన గరిమెళ్ల ‘మాకొద్దీ తెల్లదొరతనం’ పాటను వ్రాశాడు. ఆనాటి రోజుల్లో రాజమండ్రిలో ఆ పాట నకలు కాపీలు ఒకొక్కటి 12 పైసలు చొప్పున అమ్ముడుపోయాయట. ఆ పాటను వ్రాసినందుకు గరిమెళ్లకు ఒక సంవత్సరం కఠిన కారాగార శిక్ష విధించారు. జైలు నుండి విడుదల కాగానే ప్రజలు ఆయనకు ఎన్నో చోట్ల సన్మానాలు చేశారు. ఆయన జీవితంలో మధుర ఘట్టం ఇదొక్కటే. ఆ తరువాత కొద్దిరోజులకు భార్య చనిపోయింది.  అప్పుడాయనకి ఇద్దరు కుమార్తెలు. గరిమెళ్ళ మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకున్నాడు. ప్రియాగ్రహారంలో గ్రంథాలయ కార్యదర్శిగా పనిచేసిన సమయంలో పద్దెనిమిది పుస్తకాలు అచ్చువేశారు.

1921లో గరిమెళ్ళ ‘స్వరాజ్య గీతములు’ పుస్తకం వెలువడింది. 1923లో హరిజనుల పాటలు, 1926లో ఖండకావ్యములు, భక్తిగీతాలు, బాలగీతాలు మొదలైన రచనలు వెలువడ్డాయి. గరిమెళ్ల చాలాసార్లు జైలు శిక్ష అనుభవించారు. గరిమెళ్ళ జైలులో ఉండగా 1923 జనవరిలో ఆయన తండ్రి చనిపోయాడు. క్షమాపణ చెబితే ఒదులుతామని చెప్పారట. కాని గరిమెళ్ళ క్షమాపణ చెప్పకుండా జైలులోనే ఉన్నాడు. జైలులో తమిళ, కన్నడ భాషలు నేర్చుకున్నారు. ఆ భాషల గ్రంథాలను తెలుగులోకి అనువదించారు. భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య ఆంగ్లంలో వ్రాసిన ‘ది ఎకనామిక్ కాంక్వెస్ట్ ఆఫ్ ఇండియా’ను తెలుగులోకి గరిమెళ్ళ అనువదించారు.

గరిమెళ్ళ జీవనోపాధి కోసం 1933లో మద్రాసు చేరుకున్నాడు. అక్కడ గృహలక్ష్మి పత్రిక సంపాదకుడుగా ఉద్యోగంలో చేరాడు. కొంతకాలం తరువాత అక్కడ మానివేసి ఆచార్య రంగా గారి వాహిని పత్రికలో సహాయ సంపాదకుడుగా చేరాడు. కొద్ది రోజులతర్వాత ఆంధ్రప్రభలో చేరాడు. కొంతకాలం ఆనందవాణికి సంపాదకుడుగా పనిచేశాడు. కొంతకాలం ఫ్రీలాన్స్ జర్నలిస్టుగా జీవనం సాగించాడు. గరిమెళ్ళ పేదరికం అనుభవిస్తున్న రోజుల్లో దేశోద్ధారక కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులు గారు కొంత సహాయపడ్డాడు. వావిళ్ళ వేంకటేశ్వర శాస్త్రులుగారు ప్రతినెలా ఆయనకు ఆర్థిక సహాయం చేసాడు. చివరిదశలో ఒక కన్నుపోయింది. పక్షవాతం వచ్చింది. దిక్కులేని పరిస్థితుల్లో కొంతకాలం యాచన మీద బ్రతికాడు. గరిమెళ్ళ పేదరికం అనుభవిస్తూనే ఆనారోగ్యం పాలయ్యారు. స్వాతంత్య్రానంతరం మన పాలకుల వల్ల కూడా గరిమెళ్ళకు చెప్పుకోదగ్గ సహాయం అందలేదు. చరమదశలో దుర్భర దారిద్య్రాన్ని అనుభవించిన గరిమెళ్ళ 1952 డిసెంబర్ 18న మరణించారు. ఆయన అంత్యక్రియలు ఇరుగుపొరుగు వారు జరిపారు.
స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత మనం చంపుకున్న మరో స్వాతంత్ర్య యోధుడు ,జాతీయ కవి గరిమెళ్ళ గారికి అశ్రునివాళి!

(మూలం-అమరావతి పబ్లికేషన్స్ వారి తెలుగు వెలుగులు)

కమనీయ నాట్యకళామూర్తి పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి గారు

రచన: శారదాప్రసాద్

పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి ప్రముఖ తెలుగు సినిమా నృత్య దర్శకులు. మానసోల్లాసం, ఆహ్లాదం, ఆనందం, హాయీ కలిగిస్తూ కనులపండువ కనిపించే కొన్ని నాట్యాలు తెర మీద చూస్తూవుంటే పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి గారు గుర్తుకొస్తారు. ఆయన చిత్ర నృత్యాలలో అభినయం, ఆంగికం, ముఖభావాలూ అన్నీ ఎంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తాయి. మల్లీశ్వరి (1951), పాతాళ భైరవి (1951) మిస్సమ్మ (1955), మాయాబజార్ (1957), శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధము (1963) వంటి సుప్రసిధ్ధ చిత్రాలలో మనం చూస్తున్న నృత్యాలకు రూపశిల్పి కృష్ణమూర్తి గారు. ఆయన ఆరో ఏట నుంచే నాట్యాభ్యాసం ప్రారంభించారు. దరువులు, కీర్తనలు నోటిపాఠంగా నేచుకుని యక్షగానాల్లో ప్రహ్లాదుడు, లోహితుడు, లవుడు, కుశుడు వంటి బాలపాత్రలు అభినయించేవారు. సంగీతం వేరేగా అభ్యసించకపోయినా, నాట్యంతో పాటే అదీ అలవడింది. కూచిపూడి నాట్య నీష్ణాతులు ‘పద్మశ్రీ’ స్వీకర్త – చింతా కృష్ణమూర్తి గారు పసుమర్తికి మేనమామ. వేదాంతం రాఘవయ్య, వెంపటి పెదసత్యం, పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి ముగ్గురూ కలిసి నృత్యనాటికలు తయారుచేసి, జానపద నృత్యాలు కూడా కలిపి ప్రదర్శనలు ఇస్తే గొప్ప ప్రజాదరణ కలిగింది. కర్ణాటకాంధ్రలోని ముఖ్యపట్టణాలలో పెక్కు ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. ఒక నాలుగేళ్ల కాలంలో, వేదాంతంవారు, వెంపటివారు సినిమారంగానికి వెళ్లిపోతే, పసుమర్తివారే బృందాల్ని తయారుచేసి, జనరంజకంగా ప్రదర్శనలు ఇవ్వసాగారు.
ఒకసారి బెజవాడలో జరిగిన ప్రదర్శనలో స్త్రీ పాత్రలో ఉన్న కృష్ణమూర్తి గారి నాట్యం చూసి, అబ్బురపడిన రంగస్థల నటుడు సూరిబాబు రాజరాజేశ్వరి వారు నిర్మించబోయే భక్త తులసీదాసు (1946) చిత్రంలోని నాట్యదృశ్యానికి రూపం కల్పించమని అడిగారు. ఆ చిత్రంలో పిల్లలు వేసే నృత్యనాటిక ఉంది. సీతారామ లక్ష్మణులు వనవాసంలో ఉండడం, మాయలేడి రావటం, రావణుడు సీతను ఎత్తుకెళ్లడం – అందులోని ఇతివృత్తం. దానికి తగ్గట్టుగా కూచిపూడి శైలిలో ఆంగికాభినయాలను కూర్చి, సినిమా టెక్నిక్‌ని తెలుసుకుంటూ, చిత్రీకరణకు సహాయపడ్డారు. భక్త తులసీదాసు చిత్రానికి డైరెక్టరు లంక సత్యం, తర్వాత లంక సత్యమే డైరెక్టు చేసిన చంపకవల్లి అనే తమిళ చిత్రంలో పనిచేసే అవకాశం వచ్చింది ఆయనకి. అందులోనూ ఒక నృత్యనాటిక, ఇంద్రసభలో రంభ, ఊర్వశుల నాట్యాలు ఉన్నాయి. కె. వి. రెడ్డి గారు పసుమర్తి గారి నాట్య లక్షణాలు, శక్తి సామర్థ్యాలు తెలుసుకుని, ‘గుణసుందరి కథ’కి నాట్యదర్శకుడిగా నియమించారు. అదే గొప్ప ప్రవేశం, పరిచయం. గుణసుందరి కథలో రకరకాల నాట్యాలున్నాయి. వాటిని కృష్ణమూర్తి అతి నైపుణ్యంతో రచించారు . గుణసుందరి కథ చిత్రం ఘనవిజయం సాధించడంతో , అందరికి ఖ్యాతి లభించినట్టు – కృష్ణమూర్తి గారికి కూడ ఖ్యాతి లభించింది. పి. పుల్లయ్య తీసిన తిరుగుబాటు (1950) చిత్రానికి కృష్ణమూర్తిగారు పని చేసారు. విజయ సంస్థ ప్రారంభించిన తొలి చిత్రం ‘షావుకారు’ నుంచి చివరి చిత్రం ‘శ్రీ రాజేశ్వరి విలాస్ కాఫీ క్లబ్ ’ వరకు ప్రతి చిత్రానికీ పనిచేసిన నృత్య దర్శకుడు పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి. మల్లీశ్వరిలో ఉషాపరిణయం యక్షగానం, మాయాబజార్లో మోహినీ భస్మాసుర ముఖాభినయం, పెళ్ళి చేసి చూడు (1952)లో ఊర్వశి, అర్జునుడు స్వప్నదృశ్యం లాంటివి కొన్ని నాట్యాలు మన మనస్సులో నిలిచిపోయాయి. రహస్యంలో గిరిజా కల్యాణం ఇంకొక ఉదాహరణ. మల్లీశ్వరిలో ఉషాపరిణయం సంగీత, సాహిత్య, నాట్యమయమై కనిపిస్తుంది. ఈ నాట్యరూపకం రూపొందే ముందు, రచయిత కృష్ణశాస్త్రిగారు, సంగీత దర్శకుడు రాజేశ్వరరావుగారు, నాట్యదర్శకుడు కృష్ణమూర్తిగారు నెల రోజులకు పైగా చర్చలు చేసిన తర్వాత, కృష్ణమూర్తిగారు డాన్స్ కంపోజింగ్‌కి, రిహార్సల్స్‌కి ఇంకో నెలరోజులు పట్టింది.


మాయాబజార్లోని మోహిని భస్మాసుర – కథకళి శైలిలో రూపొందించారు. సాహిత్యం లేకుండా వాద్య గోష్టితోనే సాగి, అద్భుతంగా అలరించింది ఆ నాట్యం. పాతాళ భైరవిలోని మాయామహల్లో జరిగే నాట్యప్రదర్శనలు, మాయాబజార్‌ లోని పెళ్ళి కుమారా రావయ్యా ఆహ్వాన గీతం, నాట్యాలు యమాగా ఉన్నాయి . ఈ నాట్యాలు పసుమర్తి వారి ప్రతిభకు ఉదాహరణలు. ఈయన హాస్యనటులకు సమకూర్చే నృత్యాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. పాతాళ భైరవిలో రేలంగి పాడిన వినవే బాలా, శ్రీ కృష్ణార్జున యుద్ధంలో అంచెలంచెల. . . కొన్ని ఉదాహరణలు మాత్రమే . ఈ పాటలో అల్లు రామలింగయ్య ఆంగికాభినయం నవ్వు పుట్టిస్తుంది . ఇంక మాయాబజార్‌లో సుందరి నీవంటి దివ్య స్వరూపము పాట గురించి చెప్పేదేముంది?. ఆయన 200 చిత్రాల్లో దక్షిణ భాషా చిత్రాలకు పనిచేసారు. వీటిలో సాంఘికాలు, చారిత్రకాలు, పౌరాణికాలు ఉన్నాయి. ఆయన చివరి చిత్రం భైరవద్వీపం (1994). ఆ చిత్రంలో శ్రీ తుంబర నారద పాటలో కనిపించే నాట్యాలు కృష్ణమూర్తి గారు సృష్టించినవే!పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి గారు ఒకసారి ఇష్టాగోష్ఠిలో, అప్పుడప్పుడే నాయిక పాత్రల్లో అడుగిడుతున్న ఒక నటీమణిని ప్రస్తావిస్తూ , ఆమె తొలిరోజుల్లో చెప్పిన విధంగా చెయ్యటానికి ఎంతగానో శ్రమించేది! నేను ఫలానా చిత్రంలోని ఒక సన్నివేశంలో అలాకాదు అమ్మాయి ఇలా మరొక పర్యాయం చెయ్యి అంటే, అది చాలదా మాస్టారు’ అని ఎదురు ప్రశ్న వేసింది! 35 ఏళ్ళనాడే (1975 సంగతి) ఇలా ఉంటే నేటి స్థితిగతులు ఊహించటం
ఏమంతకష్టం కాదు!ఇక కళాఖండాలు ఎలా వస్తాయి?మల్లీశ్వరి, పాండవనవాసం, పూజాఫలం, సిరిసిరిమువ్వ, శ్రీ కృష్ణార్జునయుద్దం, నవరాత్రి, డాక్టర్ చక్రవర్తి వంటి సినిమాలు ఆయనకు మంచి పేరు తెచ్చాయి . కన్యాశుల్కం సినిమాలో ”ఆనందం అర్ణవమైతే, అనురాగం అంబరమైతే” అనే శ్రీశ్రీ గీతాన్ని సినిమాలో సావిత్రి కోసమే చిత్రీకరించారు . ఘంటసాల శంకరాభరణ రాగంలో స్వరపరచి ఆ పాటకు వన్నె తెచ్చారు. దేవులపల్లి రాసిన బొమ్మలపెళ్ళిపాట ”చేదాము రారే కళ్యాణము. . . చిలకా గోరింక పెళ్లి సింగారము”ను కూడా ప్రేక్షకులు బాగా ఆదరించారు. బాలానందం సభ్యులచేత నృత్య దర్శకుడు పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి చక్కగా డ్యాన్సు చేయించారు. ఈ పాటలో ఊర్వశి శారద బాలనటిగా కనిపిస్తుంది. గురజాడ రాసిన గేయనాటకం ”పుత్తడిబొమ్మ పూర్ణమ్మ”ను కూడా దర్శకుడు చక్కగా ఉపయోగించుకున్నారు. గిరీశానికి చుట్ట ముట్టించి సావిత్రి నాట్యంచేసే ”సరసుడ దరిజేరరా ఔరా సరసుడా”అనే జావళిని సదాశివబ్రహ్మం రాయగా, పసుమర్తి నృత్యరచన అద్భుతంగా చేసారు. ‘కీచకవధ’ వీధినాటకం- ”వెడలె సైరంధ్రి సభకూ మదమరాణిగమన వెడలె”ను చక్కగా చిత్రీకరించారు పసుమర్తి కృష్ణమూర్తి. ప్రముఖ నటి , నాట్యగత్తె రాజసులోచన ఈయన వద్ద కూడా నృత్యాన్ని నేర్చుకున్నారు. 12-11-1925 న కూచిపూడిలో జన్మించిన ఈయన , 08-08-2004 న చెన్నైలో మరణించారు. ఆయనకు ఆరుగురు సంతానం.

ఈ కమనీయ నృత్య దర్శకుడికి కళాభివందనాలు!

కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసుడు జాన్ హిగ్గిన్స్ భాగవతార్ గారు

రచన:  శారదాప్రసాద్  

జాన్.బి.హిగ్గిన్స్ ను భారతీయ సంగీత ప్రియులు జాన్ హిగ్గిన్స్ భాగవతార్ గా పిలుస్తుంటారు.అమెరికా దేశానికి చెందిన ఈ గాయకుడు అమెరికాలోని వెస్లే విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్ధిగా మరియు వృత్తి నిపుణుడిగా పనిచేశారు.18-09 -1939 న అమెరికాలోని Andover లో పుట్టారు.ఫిలిప్స్ అకాడమీలో ప్రాధమిక విద్యను  అభ్యసించాడు.తండ్రి ఆంగ్లాన్ని బోధించాడు.తల్లి సంగీతాన్నిచాలా సంవత్సరాలు నేర్పింది.వెస్లే విశ్వవిద్యాలయం నుండి 1962 లోనే మూడు డిగ్రీలను తీసుకున్నారు. సంగీతంలో కూడా పట్టాను సంపాదించారు.వివిధ దేశాలకు చెందిన సంగీతాన్ని గురించి పరిశోధన చేసి 1973 లో Ph.D.పట్టాను కూడా పొందారు.భారతీయ సంగీత విద్యను Toronto లోని  York University లో ప్రారంభించారు. దానికి శ్రీ తిరుచ్చి శంకరన్ గారు వీరికి ప్రోత్సాహము ఇచ్చారు.అలా కొంత కాలం సాగిన తరువాత

సంగీత శాస్త్రంలో ఒక ప్రొఫెసర్ గా గుర్తించబడ్డారు.ఏమాత్రము విరామము లేనప్పటికీ,కుటుంబంతో వీరికి సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండేవి.European మరియు Western శాస్త్రీయ సంగీతాలలో మంచి ప్రావీణ్యం సంపాదించారు.కర్ణాటక సంగీతం అంటే వీరికి అమితమైన ఇష్టం.అచిర కాలంలోనే స్వయం కృషితో దాని మీద మంచి పట్టును సాధించారు.శ్రీ రంగనాథన్ అనే వారు కొంతవరకు బోధించారు.ఆ సంగీతామృతాన్ని రుచిచూసిన ఈయన,ఇక జీవితమంతా దానిలోనే పరిపక్వతను సాధించాలని భావించారు.అచిరకాలంలోనే శ్రీ త్యాగరాజస్వామి వారి ఆరాధనలలో వీరు తన గానామృతాన్ని భారతీయులకు వినిపించారు.అందరి మన్ననలను పొందటమే కాకుండా విశేష ఖ్యాతిని కూడా గడించారు.ఆ తరువాత ప్రఖ్యాత నృత్య కళాకారిణి అయిన శ్రీమతి బాలసరస్వతి గారివద్ద కొంతకాలం నాట్య శాస్త్రాన్ని కూడా అభ్యసించారు.సంగీత,భరతనాట్య మేళవింపులపైన పరిశోధనా వ్యాసాలను వ్రాశారు.

అమెరికా  దేశ సాంస్కృతిక అధికార ప్రతినిధిగా భారతదేశానికి వచ్చారు. కర్ణాటక సంగీత కచేరీలను చేస్తూనే, కొన్ని రికార్డులను కూడా ఇచ్చారు .ఆ రోజుల్లోనే కర్ణాటక సంగీత ప్రియులైన తమిళ సోదరులు వీరిని ‘భాగవతార్’ గా పిలవటం ప్రారంభించారు.ఆయన విద్వత్తు అటువంటిది.ఆయన పాడిన త్యాగరాజకృతి ‘ఎందరో మహానుభావులు’ ఆయనకు విశేష కీర్తిని తెచ్చిపెట్టింది.ఆయన ఆ కృతిని పాడుతుంటే,ఒక అమెరికా దేశస్థుడు ఈ కృతిని పాడారంటే ఎవరూ నమ్మరు. ఆయన భాష,ఉచ్ఛారణ,సంగీత జ్ఞానం అంత గొప్పవి.’శివ శివ అనరాదా’,కృష్ణా నీ బేగనే’…ఇలాంటి ఎన్నో కృతులను అతి శ్రావ్యంగా శృతిపక్వంగా పాడేవారు.ఆయనను అల్ ఇండియా రేడియో వారు కూడా ఆహ్వానించి వారి సంగీతాన్ని శ్రోతలకు వినిపించారు.

తప్పతాగి  కారునడుపుతున్న ఒక దౌర్భాగ్యుడు, ఈ మధుర గాయకుడిని, 07-12-1984 న అమరలోకానికి పంపాడు.

సంగీతానికి ఎల్లలూ,భాష లేవని  నిరూపించిన మరో మధుర గాయకుడికి నా ఘనమైన నివాళి!

 

 

కర్ణాటక సంగీత కళానిధి నేదునూరి కృష్ణమూర్తిగారు

రచన: శారదాప్రసాద్

కర్ణాటక సంగీతాన్ని సుసంపన్నం చేసిన నేదునూరి కృష్ణమూర్తి తెలుగువాడు కావడం తెలుగు ప్రజల అదృష్టం. నేదునూరి కృష్ణమూర్తి గారు అక్టోబరు 10, 1927 న తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని కొత్తపల్లి గ్రామంలో రామమూర్తి పంతులు, విజయలక్ష్మి దంపతులకు జన్మించాడు. వీరి తండ్రి పిఠాపురం రాజా వారి సంస్థాన కార్యాలయంలో పనిచేస్తూండేవారు. నేదునూరి 1940 లో విజయనగరం మహారాజా సంగీత కళాశాలలో వయొలిన్‌, గాత్రంలో ప్రాథమిక శిక్షణ పొందారు. కీర్తిశేషులు ద్వారం నరసింగరావు నాయుడు గారి శిష్యుడిగా ఉన్నారు. 1945 నుంచి సంగీత సభలలో పాల్గొంటూ వచ్చారు. 1949లో ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసుడు, సంగీత కళానిధి పద్మభూషణ్‌ డాక్టర్‌ శ్రీపాద పినాకపాణి గారి వద్ద చేసి సంగీతంలో గమకాలు, ఇతర మెళకువలలో శిక్షణ పొంది, సంగీత నైపుణ్యానికి మెరుగులు దిద్దుకున్నారు. ఆల్‌ ఇండియా రేడియోలో అగ్రగణ్య కళాకారుడిగా వెలుగులోకి వచ్చారు. 1951 నుండి ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా మద్రాసు సంగీత అకాడమీలో ప్రదర్శనలు ఇస్తూ వచ్చారు. హిందీ, సంస్కృతం నేర్చుకున్నారు. సంగీతంలో మంచి అభిరుచి ఉండేది. అందుకు తల్లి ప్రభావం ఉంది అని అంటారు. అష్టపదులు, తరంగాలు, రామాయణ కృతులు పాడారు.
చిన్నతనంలో నేదునూరి గ్రామంలో పెరిగారు. విద్వాన్‌ అప్పారావు వద్ద వర్ణాలు నేర్చుకున్నారు. అష్టపదులు, తరంగాలు కల్లూరి వేణుగోపాలరావు గారి వద్ద నేర్చుకున్నారు. ఓ సారి వేణుగోపాలరావు గారి ఇంటికి విజయనగరం తహసిల్దారు విచ్చేసినప్పుడు నేదునూరి గారి పాట విని ప్రసన్నులైయ్యారు. అప్పల నరసింహం గారి పుణ్యమా అని విజయనగరం మహరాజా కాలేజీలో చేరడం జరిగింది. ఉండేందుకు ఉచిత బస ఏర్పరచారు, భోజన వసతి కల్పించారు. అప్పటినుంచి నేదునూరి జీవితంలో వెనుదిరిగి చూడలేదు. ఈయన అనేక అన్నమయ్య కృతులకు బాణీలు కట్టాడు. “నానాటి బ్రతుకు నాటకము” కీర్తనకు నేదునూరి కట్టిన బాణీని ప్రశంసిస్తూ ఎం. ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి “నేదునూరి గారూ, ఆ ఒక్క పాటకు బాణీని కట్టినందుకు మీకు సంగీతకళానిధి ఇవ్వచ్చండి” అని మెచ్చుకున్నది. అప్పుడు నేదునూరి గారు “నేను స్వరపరచిన అన్నమాచార్య కృతులని మీరు పాడారు కాబట్టే అవి అంత ఆదరణ పొందాయి” అని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చారట. 1991లో సంగీత కళానిధి పురస్కారం ఈయనకు ఇచ్చినప్పుడు సెమ్మంగూడి ఈయన పేరును ప్రతిపాదించగా, సుబ్బులక్ష్మి గారు ఆ ప్రతిపాదనకు ద్వితీయం చేసింది. 2013 లో కొప్పరపు కవుల ప్రతిభా పురస్కారానికి ఎంపికయ్యారు. సంగీత లోకంలో ప్రముఖ స్థానం సంపాయించుకున్నారు. సంగీత అకాడమీలో యాబై యేళ్ళకు పైగా పాడారు. ద్వారం వెంకట స్వామి నాయుడు దగ్గరనుంచి, డాక్టర్‌ శ్రీపాద పినాకపాణి, లాల్గుడి జయ రామన్‌, ఎం ఎస్‌ సుబ్బులక్ష్మి, పేరి శ్రీరామమూర్తి (వయొలిన్‌), వెంకటరమణ (మృదంగం), నేమాని సోమయాజులు (ఘటం) ఇత్యాదులు నేదునూరి ప్రతిభను కొనియాడారు. నేదునూరి విజయవాడ జీవీఆర్‌ ప్రభుత్వ సంగీత, నాట్య కళాశాల, ప్రధాన అధ్యాపకుడిగా, సికింద్రాబాద్‌, విజయనగరం, తిరుపతి సంగీత కళాశాలలో పనిచేసారు. వేంకటేశ్వర, నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయాలలో ఆర్ట్స్ విభాగం డీన్‌ , బోర్డ్‌ ఆఫ్‌ స్టడీస్‌ ఛైర్మన్‌గా, ఆల్‌ ఇండియా రేడియో, సంగీత విభాగ ఆడిషన్‌ (ఆడిషన్‌) బోర్డ్‌ సభ్యుడిగా పనిచేసారు. 1985లో ప్రభుత్వ కొలువు నుంచి రిటైర్‌ అయ్యి ఉపకార వేతనం తీసుకుంటున్నారు. కొంతకాలం ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ అచార్యుడిగా ఉన్నారు.
సంగీత కళానిధి ద్వారం వెంకటస్వామినాయుడు, నేదునూరి ప్రతిభకు ముగ్దులై గాత్ర సంగీతం (ఓకల్‌ మ్యూసిక్‌) లోనే ఉండకూడదూ ? మంచి గళం ఉంది అన్నారు. నాయుడుగారి బంధువు, ప్రముఖ వయొలనిస్ట్‌ ద్వారం నరసింగరావు కూడా ఈ మాటనే సమర్ధించారు. ఐతే నేదునూరికి వయొలిన్‌ మీద మక్కువ ఉంది. వారు నిష్ణాతులు కనక ఓ ఉపాయం చేసారు. క్లాసులో నేదునూరి చేత పాడించి ఆయనే (వయొలిన్‌) వాయించారు. గాత్ర సంగీతం మీద ద్యాస ఉంచేట్టు ప్రోత్సహించారు. ఐదేళ్ళు గడిచే సరికి నేదునూరి ప్రతిభ ద్విగుణితం, బహుళం అయ్యింది. ఒకసారి కాకినాడలోని సరస్వతీ గాన సభలో జనం మాలి గారి వేణు గానం కోసం నిరీక్షిస్తూ ఉన్నారు. రైలు బండి ఆలస్యమయ్యింది. మాలి వచ్చేదాక నేదునూరి చేత పాడించకూడదూ అని జనంలో ఎవరో సూచించారట. సమయానికి మంచిగా స్పందించాడు యువ గాత్ర సంగీతకారుడు. ఆ యువ గాత్ర సంగీతకారుడే నేదునూరి కృష్ణమూర్తి గారు. నేదునూరివారు బహు సౌమ్యులు. శ్రీపాద పినాకపాణి గారు ఈయన గురువు, ఆప్త మిత్రుడు, సోదరప్రేమ, వాత్సల్యం కలిగిన వాడూను. నేదునూరి కృష్ణమూర్తి స్వర పరచిన కీర్తనలలో – దాశరధి శతకం పద్యాలు, రాగ సుధా రసాలతో భద్రాచల రామదాస కీర్తనలు ప్రసిధ్ధమైనవి. అన్నమాచార్య సంకీర్తనలు, పదకదంబం మీద పలు సీ డీలు, కాసెట్లు వెలువడించారు. ఆల్‌ ఇండియా రేడియో భక్తి రంజనిలో కూర్చిన నారాయణ తీర్థ తరంగాలు, రామదాస కీర్తనలు బగా వాసికెక్కాయి.నేదునూరి ప్రముఖ శిష్యులలో కళాప్రపూర్ణ చిట్టి అబ్బాయి, శ్రీమతి కోక సత్యవతి, శ్రీమతి కె. సరస్వతి వుధ్యార్తి, జి. బాలకృష్ణ ప్రసాద్‌, శ్రీమతి శోభారాజు, మల్లాది సోదరులు (శివరామ ప్రసాద్‌, రవి కుమార్‌) ఉన్నారు. పలు అవార్డులు, గౌరవ పురస్కరాలు అందుకున్నారు.
నేదునూరి గారు. టీ టీ డీ – ఆస్థాన విద్వాన్‌గా నియమితులైయ్యారు. అన్నమాచార్య కృతులని కూర్చి సంగీత లోకానికి అందించారు. మద్రాసు సంగీత అకాడమి నుండి సంగీత కళానిధి గౌరవం అందుకున్నారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం నుండి కళానీరాజనం పురస్కారం (1995) అందుకున్నారు. శ్రీ నేదునూరి గారు అమెరికా, బ్రిటన్, ఆస్ట్రేలియా, కనడా, సింగపూర్ ఇత్యాది దేశాలు పర్యటించి అనేక ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. సంగీతంలో తన ప్రతిభ కనపరుస్తూ అన్నమాచార్య సంకీర్తనలు కూర్చి సంగీత ప్రియులకు అందించారు. విశేష ఖ్యాతిని ఆర్జించారు. సంగీత లోకంలో ప్రముఖ స్థానం సంపాయించుకున్నారు. నేదునూరి కృష్ణమూర్తి గారిని ఒక సందర్భంలో ఒకాయన ఇలా అడిగారట ” మీరు తంజావూరు నుంచా? “అని. అదీ ఆయన ప్రతిభ.
ఆయన తెలుగుతనం మూర్తీభవించిన వ్యక్తి. ఆయన కట్టూ భొట్టే కాదు, సంగీత పాండిత్యం తెలుగు సంప్రదాయాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంటాయి . “కర్ణాటక సంగీతం ఆంధ్రకి వలస పోయిందా ? ” అని ఒక విమర్శకుడు అడిగాడు. తెలుగులోనూ, తమిళంలోనూ అద్భుతంగా పాడగలరు. “నేడు చాలా మంది సంగీత కళాకారులకి పాండిత్యం ఉన్నా రాగాల అనుభూతి లేదు. ఆదర్శాలు, సరైన దిశ, కళ పట్ల నిబధ్ధత లోపిస్తున్నాయి “అని ఒక సందర్భంలో తన అభిమతాన్ని వ్యక్తం చేసారు ఆయన. ఓ సభలో కాపి రాగంలో ఆయన ఆలపించినపుడు లాల్గుడి జయరామన్ గారు “నేను వాయించడానికి ఇక మీరు ఏమి మిగిల్చారు ?” అని సరదాగా అన్నారు. నేదునూరి కృష్ణమూర్తిగారి నైపుణ్యానికి ఇదొక నిదర్శన మాత్రమే. “కొత్త పాటలు రాసే సామర్ధ్యం నాకు ఇప్పుడు లేదు. అసలు, కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులు(త్యాగరాజు, ముత్తుస్వామి దీక్షితార్, శ్యామ శాస్త్రి) పాటలు క్షుణ్ణంగా పాడితే చాలదూ?” అని నమ్రతతో అన్నారు. ” నేను జనం ముందు పాడుతాను కాని, జనం కోసం పాడను” అని వ్యాఖ్యానించారు.
కర్ణాటక సంగీత మూర్తిత్రయం తెలుగులోనే తమ కృతులు రచించినప్పటికీ, తెలుగువాళ్ళు ఎక్కువగా సంగీతం నేర్చుకోకపోవటానికి కారణం ఏమిటి?అన్న ప్రశ్నకు ఆయన సమాధానం,”తెలుగుదేశంలో ఈ కళకి ఆదరణ లేకపోవటమే!”అని అన్నారు. “గురువులేక ఎట్టి గుణికి తెలియకబోదు” అంటారు త్యాగయ్య గారు. “ఏ విద్యకైనా గురువు అవసరం. సంగీత విద్యలో శాస్త్రమూ, కళ కలిసివుంటయి. ఇదొక మహావిద్య. గురువు ఉండి తీరాలి”అని అంటారు ఆయన. తన గురువు గారైన శ్రీపాద పినాకపాణి గారిని గురించి, “మా గురువుగారు సంగీత కళానిధి. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే ఆయన “సద్గురువు”. ఆయన మహా మేధావి, సంగీతవిజ్ఞానసర్వస్వం. నేనున్న ప్రస్తుతస్థితికి వారి సహృదయత, సద్బోధన, ఆశీస్సులే కారణం. ఇలా ఎంత చెప్పినా చాలదు. వారిలాంటి గురువు దొరకటం మహద్భాగ్యం. ” అని ఆయన అన్న మాటలు ఆయన సంస్కారాన్ని గురుభక్తిని తెలియచేస్తున్నాయి.
శాస్త్రీయ సంగీతానికి ఆంధ్రదేశంలో భవిష్యత్తును గురించి ఆయన ఇలా అన్నారు,”మన ఆంధ్రదేశంలో శాస్త్రీయ సంగీతానికి భవిష్యత్తు మీద నాకు అంత నమ్మకం లేదండి. ఎందుకంటే, ఆంధ్ర దేశంలో కచ్చేరీలు పెట్టి, పోషించి, ఆదరించే వాళ్ళు చాలా చాలా తక్కువ.
కొంతకాలం అనారోగ్యంతో బాధపడిన ఈయన, చనిపోయేముందు ఐదు వారాల కిందటే తన స్వస్థలమైన పిఠాపురం వచ్చారు. నేదునూరి గురించి తెలియజెప్పడానికి ‘నేదునూరి మెమోరియల్‌ డిజిటల్‌ ఆర్కైవ్స్‌ లైబ్రరీ ఆఫ్‌ కర్ణాటక మ్యూజిక్‌’ను ఏర్పాటు చేస్తామన్నారు ఆయన అభిమానులు . చెన్నైకి చెందిన ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులు పప్పు వేణుగోపాలరావుగారు ఐదు వేల గంటల నిడివి గల డిజిటల్‌ కర్ణాటక సంగీత గీతికలను ఈ స్మారక లైబ్రరీకి అందించడానికి అంగీకరించారు. ఈ మహా విద్వాంసుడు అనారోగ్యంతో బాధపడుతూ తన 87వ ఏట,08-12-2014 న విశాఖపట్నంలో ఒక ప్రైవేట్ ఆస్పత్రిలో మరణించారు.

ఆ మహా గాయకుడికి నా స్మృత్యంజలి!

శ్రీ జిడ్డు కృష్ణమూర్తిగారి కొన్ని ఆలోచనలు

రచన: టీవీయస్. శాస్త్రి

ఆలోచన వేరు, తెలివి వేరు-వాటి మధ్యన గల తేడాను పరిశీలించారా?
ఒక అడవి మృగాన్ని చూసినప్పుడు స్వీయరక్షణ కోసం లోపలి నుండి స్వత:సిద్ధంగానే వచ్చే ప్రతిస్పందనను తెలివి అనీ, అది భయం కాదని ఇంతకు ముందు మీకు చెప్పాను. భయాన్ని పెంచి పోషించే ఆలోచన ఇందుకు పూర్తిగా విభిన్నమైనదని కూడా అన్నాను. మిత్రుల కోరికపై కొంత వివరణ ఇస్తాను. పైన చెప్పినవి రెండూ భిన్నమైనవి కదా? భయానికి జన్మనిచ్చి, పెంచి పోషించే ఆలోచనకు, ‘జాగ్రత్తగా ఉండు’ అని చెప్పే తెలివికీ మధ్యన గల తేడాను మీరు పరిశీలించి చూడలేదా? ఆలోచన జాతీయ వాదాలను, జాతి వివక్షతను, కొన్ని కొన్ని నైతిక విలువల ఎడల ఆమోదాన్ని సృష్టించింది. అయితే అందులో ఉన్న ప్రమాదాన్ని ఆలోచన గ్రహించలేదు. ఆ ప్రమాదాన్ని కనుక ఆలోచన చూసినట్లయితే అప్పుడు ప్రతిస్పందన భయం ద్వారా ఉండదు. తెలివి స్పందిస్తుంది. ఒక సర్పాన్ని చూసినప్పటి ప్రతిస్పందనలా. పామును చూడగానే స్వీయ రక్షణ కోసం ఒక సహజమైన ప్రతిస్పందన వస్తుంది. ఆలోచన చేసిన ఉత్పాదన అయిన జాతీయవాదాన్ని, ప్రజలను విభజించేదీ , యుద్ధాలకు ఒక కారణమూ అయిన జాతీయవాదాన్ని ఎదుర్కొన్నప్పుడు అందులో ఉన్న ప్రమాదం ఆలోచనకు కనబడదు.
(‘ది ఇంపాసిబుల్ క్వెస్చన్’ నుండి)

మరణం అంటే ఏమిటి?
మరణం అంటే మీకు తెలిసినవన్నీ సమాప్తం అవటం అని నిస్సం దేహంగా చెప్పవచ్చు. మీకు తెలిసినవన్నీ కనుక సమాప్తం అవకపోతే అప్పుడది మరణం కాదు. మరణం కనుక మీకు తెలిసిపోతే ఇక ఇప్పుడు మరణం గురించి మీరు భయపడవలసినది ఏమీ ఉండదు. కానీ, మీకు మరణం తెలుసా?అంటే, ఈ అశాశ్వతమైన దానిలో ఆగిపోకుండా కొనసాగిపోయే ఒకటేదో ఉన్నదీ, అది కనిపెట్టాలీ అనే అంతులేని ప్రయత్నప్రయాసాలను మీ ఈ జీవితం గడుపుతున్నప్పుడే ఆపివేయగలరా? ప్రాణంతో ఉన్నప్పుడే మరణం అని మనం అంటున్న స్థితిని గురించి తెలుసుకోగలమా? పుస్తకాలలో మరణానంతరం జరిగేవాటిని గురించి మీరు చదివినవీ, స్వాంతన కోసం మీ లోలోపల ఉండే విధంగా చిత్రించుకున్నవీ అన్నీ పక్కకు త్రోసివేయగలరా? ఇప్పుడే ఆ స్థితిని–మహా అద్భుతంగా ఉండేటటువంటి ఆ స్థితిని రుచి చూడగలరా? అనుభూతి చెందగలరా? ఆ స్థితిని కనుక ఇప్పుడు మీరు అనుభూతి చెందగలిగితే, ఇక అప్పుడు జీవించటమూ, మరణించటమూ రెండూ ఒకటే!
(‘ఆన్ గాడ్’ నుండి)
వాస్తవాల్లో గొప్పవీ, చిన్నవీ ఉండవు. వాస్తవం–‘ఉన్నది’ని అర్ధం చేసుకోవాలి!
నమ్మకం అనేది అనవసరం. ఆదర్శాలు కూడా అంతే. నమ్మకమూ ఆదర్శాలూ రెండూ ఉన్నది ఏదో దానిని , వాస్తవాన్ని స్పష్టంగా చూడటానికి అవసరమైన శక్తిని చెదరగొట్టి వృధా చేస్తాయి. ఆదర్శాల లాగే నమ్మకం ఉండటం కూడా వాస్తవం
నుండి తప్పించుకొని పారిపోవటమే. ఇటువంటి పలాయనంలో దు:ఖం తప్పదు. వాస్తవాన్ని ప్రతి క్షణమూ అవగాహన చేసుకోవటంలోనే దు:ఖ సమాప్తి ఉన్నది. ఒక పధ్ధతి గానీ, ఒక విధానంగానీ, ఈ అవగాహనను ఇవ్వలేవు. ఒక వాస్తవం ఎడల ఇష్టాయిష్టాలు లేని ఎరుక వలన మాత్రమే అవగాహన కలుగుతుంది. మీరు ఏమిటో ఆ వాస్తవాన్ని చూడకుండా తప్పించుకొని పోవటమే ధ్యానం అని కొన్ని విధానాలు అంటాయి. దేవుడిని కనిపెట్టటం కోసం, స్వాప్నిక దర్శనాలకోసం , సంచలనాత్మకమైన ఇంద్రియానుభవాల కోసం , ఇటువంటి ఇతర వినోద కాలక్షేపాల కోసం ధ్యానం చేయటం కంటే మిమ్మల్ని మీరు అర్ధం చేసుకోవటం, మీ గురించిన వాస్తవ అంశాలు నిరంతరమూ మారిపోతూ ఉండటమూ, అర్ధం చేసుకోవటమూ చాలా ముఖ్యం.
(‘నోట్ బుక్’ నుండి)

ప్రేమ, సృష్టి, వినాశనం
ఆ అడవిలో చల్లగా ఉన్నది. కొద్ది అడుగుల కిందగా సెలయేరు రొదచేస్తూ పరుగెత్తుతున్నది. దేవదారు చెట్లు ఆకాశంలోకి దూసుకోనిపోతున్నాయి. తలవంచి నేలవైపు ఒక్కసారి కూడా తిరిగి చూడటం లేదు. ఎంతో రమణీయమైన దృశ్యం. చెట్లపైన మొలిచిన కుక్కగొడుగులు(పుట్టగొడుగులు) తింటూ నల్లని ఉడుతలు ఒక దాన్ని ఒకటి తరుముకుంటూ అక్కడే చుట్లుచుట్లుగా తిరుగుతున్నాయి. అది ఏ పిట్టోగానీ, బహుశ: మైనా ఏమో, తల బయటకూ లోపలికీ జాపుతూ దాగుడుమూతలు ఆడుతున్నది. అంతా చల్లగా ప్రశాంతంగా ఉన్నది. అయితే శీతలమైన పర్వతజలాలతో సెలయేరు ప్రవహించిపోతూ చేస్తున్న సందడి ఉన్నది. అదిగో అక్కడే ఉన్నది–ప్రేమ, సృష్టి, వినాశనం. ఏ చిహ్నరూపంలోనో కాదు, ఆలోచనగా కాదు, మనోభావంగా కాదు, నిజంగా ఉన్న యదార్ధం అది.
(‘నోట్ బుక్’ నుండి)

జీవించటం తెలిసిన వాడికి మరణాన్ని గురించిన భయం ఉండదు!

మహాకవి శ్రీశ్రీ ని గురించి కొందరు ప్రముఖులు

రచన: శారదాప్రసాద్

 

ఒక్కడే మహాకవి, అతని పేరు శ్రీశ్రీ –శ్రీ విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారు

“ఆనందం ఆర్ణవమైతే
అనురాగం అంబరమైతే
అనురాగపుటంచులు చూస్తాం
ఆనందపు లోతులు తీస్తాం. ”

గిరి-అహో, ఏమిగీతం. ఎంత సొగసుగా వుంది. కవిత్వాన్ని వడబోసినట్లుందే. ఎవరయ్యా ఈ పాట రాసింది?
హరి-ఈ పాట వ్రాసినతని పేరు శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు.
గిరి-కొత్త కవుల్లో ఇంతటి మహాకవులుంటారా?
హరి-అట్టే మాట్లాడితే ఈ క్రొత్తకవుల్లో ఒక్కడే మహాకవి. అతని పేరు శ్రీశ్రీ.
గిరి-అయితే శ్రీశ్రీ వంటి నవ్యకవిలో కూడా అలంకారాలు వుంటాయంటావా?
హరి-అయ్యో! ఉన్నదీ అతని కవిత్వంలో. శబ్దాలంకారాలనివుంటాయి. ఇక దాని పేరు వృత్యనుప్రాసము. ఈ వృత్యనుప్రాసము యొక్క ప్రాబల్యమే శ్రీశ్రీ కవిత్వంలోని మొదటి సొగసు. అంత్య ప్రాస కూడా ఒక శబ్దాలంకారం. అది లేకపోతే వీళ్ళ నడక లేదుగా. శ్రీశ్రీ చంద్రవంకను చూచి కాళ్ళు తెగిన ఒంటరి ఒంటెలాగ ఉందన్నాడు. ఇది ఉపమాలంకారం. ఎట్లాంటిది?’మృఛ్చకటికం’లో నీటిలో మునిగి ఏనుగు ఎత్తిన రెండు దంతములవలె చంద్రవంక ఉన్నదన్నాడే అంత గొప్ప ఉపమానం.
గిరి-అయితే శ్రీశ్రీ మహారధి, అతిరధుడు అన్నమాట. అతనిననుసరించిన వాళ్లెవరైనా వున్నారా?
హరి-అందరూ అతనిననుసరించిన వాళ్ళే.
గిరి-ఇంతకూ ఈ యుగ పురుషుడెవరంటావు?
హరి-ఎవరేమిటోయి పిచ్చివాడా! ఈ గీతం ఎవడు వ్రాశాడో వాడు.
గిరి-ఎవడు వ్రాశాడు?
హరి-నేను చెప్పను, గీతం విను–
“మరో ప్రపంచం, మరో ప్రపంచం,
మరో ప్రపంచం పిలిచింది!
పదండి ముందుకు, పదండి త్రోసుకు!
పోదాం పోదాం పైపైకి! ”
(‘హేతువాద యుగం’-భారతి, జూన్ 1962 )

*************

 

 

సంస్మరణ-డా. సి. నారాయణరెడ్డి

ఆధునిక విప్లవ కవితోద్యమాలకు సారధ్యం వహించిన శ్రీశ్రీ భావాల కవితా పంక్తులు తెలుగు పత్రికలలోని వార్తల్లో, సంపాదకీయాల్లో, రాజకీయ వ్యాఖ్యల్లో అసంఖ్యాకంగా కనిపిస్తుంటాయి. శ్రీశ్రీని విమర్శించాలన్నా, దుమ్మెత్తిపోయాలన్నాఆయన మాటలే శరణ్యం అయ్యేటంతగా ఆయన భావాలు పరివ్యాప్తమయ్యాయి. ప్రజాకవులను సృష్టించిన ప్రజాకవి శ్రీశ్రీ (‘ఈనాడు, 18-06-1983)
శ్రీశ్రీ తెలుగు సాహిత్యానికి ముట్టాతవంటి వారు. మూడుతరాలకు ఆయన ప్రతినిధి. తరతరాలకు తరగని సాహిత్యానిది శ్రీశ్రీ. శ్రీశ్రీ సూర్యునివంటివాడు. సూర్యుడు మరుగవుతాడు కానీ మాయం కాడు. సూర్యుడు మరల మరల ఉదయిస్తాడు. అతనే శ్రీశ్రీ. శ్రీశ్రీ తిరిగిన లెనిన్ గ్రాడ్ యెంత శాశ్వతమైనదో, శ్రీ శ్రీ కవిత్వం కూడా అంతే శాశ్వతమైనది. (ఆంధ్రప్రభ, 17 -06 -1983 )
మరోప్రపంచం పిలుపును తెలుగు జాతి కందించిన మహాకవి శ్రీశ్రీ మరోప్రపంచంలోకి వెళ్లిపోయారు. ఆ మరోప్రపంచం స్వరూపం మనకు తెలియదు. కానీ, అయన తెలుగు కవితాజగత్తులో ప్రతిష్టించిన మరోప్రపంచం మాత్రం అభ్యుదయ శక్తులకూ, విప్లవదీప్తులకూ అక్షర నిలయంగా మిగిలిపోయింది. ఆలోచనలకు అసిధారలనూ,
ఆవేశాలకు అగ్నికీలలనూ అంటించిన క్రాంతిమూర్తి శ్రీశ్రీ. గత 35 ఏళ్ళుగా ఆధునిక తెలుగు కవిత్వాన్ని నడిపిస్తున్న నిత్య చైతన్యస్ఫూర్తి శ్రీశ్రీ. రెండు సరికొత్త కవితోద్యమాలకు నాయకత్వం వహించిన ఘనత కూడా శ్రీశ్రీకే దక్కింది. ఆ మహాకవి ఈనాడు మనలో లేడు. ‘నింగివైపు పొంగి దూకే ఆ కళ్ళు, నేలపై అంగుళం పైకి నడిచే ఆ కాళ్ళు మళ్ళీ కనిపించవు. ఆ పాటలు ప్రభంజన స్వరంతో పలుకుతాయి. తెలుగుజాతి సమైక్యకంఠాన్ని వినూత్న విప్లవఘోషతో పలికిస్తాయి. (ఆంధ్రభూమి, 18 -06 -1983 )

 

 

 

ఈ శతాబ్దానికి ఒకే ఒక్క శ్రీశ్రీ–శ్రీవడ్డెర చండీదాస్

ఎవరి నీడలో ఈ శతాబ్దపు ‘ఆధునిక’ తెలుగు కవిత్వం(సాహిత్య ప్రక్రియలన్నీ కాదు) తన ఉనికిని ప్రోది చేసుకుందో, ఎవరి’మహాప్రస్థానం’ తెలుగులో’ఆధునిక’ కవులను ఉద్భవింపజేసిందో, ఎవరి’మహాప్రస్థానం’ చాలా పదాలికి అర్ధాలు తెలియకపోయినా బలంగా కదిలించిందో, ప్రగాఢ అనుభూతి కంపించిందో, ఎవరి’మహాప్రస్థానం’ తన జాతిజనులు పాడుకునే ‘మంత్రంగా’ నిలిచిందో ఆ వ్యక్తి-శ్రీశ్రీ. తన ఆవేదనలనూ, ఆక్రోశాలనూ, అన్వేషనలనూ, ప్రాకులాటలనూ, వివాదాలనూ, ప్రబోధాలనూ, మహాత్మ్యాలనూ, అల్పత్వాలనూ, అనితర సాధ్యాలనూ వదిలేసి కుబుసం విడిచి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ మొన్నచారిత్రక అమరత్వంలోకి. ఒక వీరుడు మరణిస్తే వెయ్యిమంది వీరులు పుట్టుకు రావచ్చునేమోగానీ, ఒక శ్రీశ్రీ పొతే వెయ్యిమంది శ్రీశ్రీల మాట అలావుంచి, కనీసం మరొక్క శ్రీశ్రీ అయినా పుట్టుకు రాడు. (ఆంధ్రజ్యోతి, 08 -07 -1983)

 

 

 

 

 

శ్రీశ్రీ పుట్టిన రోజు–శ్రీ డీ. వీ. నరసరాజుగారు

శ్రీశ్రీకి మరణమా?అబద్ధం!
ఎవరో అజ్ఞానులు పుట్టించిన పుకారు
శ్రీశ్రీ దరిదాపులకు రావడానికి
మృత్యువుకు ఎన్ని గుండెలు
వస్తే మృత్యువే చస్తుంది!
బ్రద్దలైన శ్రీశ్రీ అగ్నిపర్వతపు లావాలో
మృత్యువు కాలి మసి అయిపోతుంది
శ్రీశ్రీ చిరంజీవి! చిరంజీవికి చావేమిటి?
శ్రీశ్రీ యిక మనకి కనబడంటారా?
అవును కనబడడు
కనబడనిది ఆయన భౌతిక కాయం
కానీ, ఆయన కీర్తి కాయం అది అజరామరం
ఇప్పుడు అసలు జరిగిందిది
కనబడే కాయం విడిచి కనబడని కాయంతో
ఆయన మరో జీవితం ప్రారంభించాడు.
ఆ’మరోజీవితం’అనటం.
ఆ అనంత జీవితానికి ఇది ఆరంభ దినం
అందుకే నిజానికి ఈ వేళ
మరో శ్రీశ్రీ పుట్టిన రోజు(ఆంధ్రజ్యోతి, 08 -07 -1983)

 

 

 

శ్రీశ్రీకి చావేమిటి?–శ్రీ జయధీర్ తిరుమలరావు గారు

శ్రామికస్వేదంతో
కవితకి కిరీటం తొడిగిన వాడికి
కొత్త రక్త మాంసాలతో
కొండంత భరోసాతో
కొత్త వూపిరి పోసిన వాడికి
చావేమిటి?!
దారిపొడవునా జనపోరాటాలకు
అక్షరాల మైలురాళ్ళని నిలప
ఎంతో మంది శ్రీశ్రీలు నడిచే బాతకి
సోపానం వేసిన వాడికి
కనుమరుగేమిటి?
చావు–
వ్యవహారదూరమైన భాషకుంటుంది
చావు–
వాడుకలో లేని అక్షరానికుంటుంది.
చావు–వాటినే నమ్ముకునే పండితునికుతుంది
చావు–
ఎవరికీ పట్టని భావాలు
సృష్టించే వాడికుంటుంది.
చావు–
నాగలికి లేదు, /యంత్రాలకి లేదు
వాటిని నడిపే చేతులకి లేదు
వాటి శ్రమదోచే మనుషులకు తప్ప!
శ్రీశ్రీ భాష జనం ఘోష!
శ్రీశ్రీ అక్షరాలూ జనం విడిచే ఊపిర్లు!
శ్రీశ్రీ భావాలు జనం ఆశయాలు
శ్రీశ్రీ కవిత మరయన్త్రాల పిడికిళ్ళు
శ్రీశ్రీ కవిత నాగేటి చాళ్ళు!
శ్రీశ్రీకి చావేమిటి?(యువ, అక్టోబర్, 1983 )

 

 

అదృష్టదీపక్ కోకిలమ్మ పదాలు

మార్క్సిస్టు విజిగీష
మార్పుకై రానఘోష
గెలుపు శ్రీశ్రీ భాష
ఓ కోకిలమ్మా!
శబ్దార్ధముల మేటి
శర పరంపర ధాటి
లేరు శ్రీశ్రీ సాటి
ఓ కోకిలమ్మా! (నవ్య, 03 -03 -2010)

(మహాకవి శ్రీశ్రీకి నివాళిగా కొందరు ప్రముఖులు కొన్ని పత్రికలలో వెలిబుచ్చిన భావాల ‘సంకలనం’–సేకరణ)

నడక-నడత

రచన: శారదాప్రసాద్

(Eingeschränkte Rechte für bestimmte redaktionelle Kunden in Deutschland. Limited rights for specific editorial clients in Germany.) MOHANDAS GANDHI (1869-1948). Hindu nationalist and spiritual leader. Photographed at the Sevagram Ashram. (Photo by Rühe/ullstein bild via Getty Images)

ఈ రోజుల్లో ప్రతివారూ నడకను గురించి మాట్లాడేవాళ్లే! సాధారణ నడక చాలని నా అభిప్రాయం. బజార్ కెళ్ళి మన పనులు మనం చేసుకుంటే చాలు. అతిగా నడవటం వలన అనర్ధకాలు కూడా ఎక్కువగా ఉంటాయి. గుండెను వేగంగా పరిగెత్తిస్తుంటారు. ఈ నడక పిచ్చివాళ్లల్లో విపరీతమైన పోటీ కూడా ఉంటుంది . నేను 10 రౌండ్లు వేశానని ఒకాయన అంటే మరొకాయన నేను 12 వేసాను అంటాడు! ఇంతకీ ఆ రౌండ్స్ ఏమిటో? నడక పూర్తి అయిన తర్వాత , స్టేడియం వెలుపలే
కొన్ని తినుబండారాల స్టాల్స్ ఉంటాయి. అలసి సొలసిన ఈ నడకదారులు-ఇక షాపుల మీద పడి తెగతింటారు. అంతసేపు నడిచినవారికెవరికైనా ఆకలి కావటం సహజం! కడుపు మాత్రం ఊరుకుంటుందా? ఒక కప్ కాఫీ తాగితే 250 గ్రాముల ఫాట్ పెరుగుతుందట! ఈ లెక్కన ఈ నడకరాయుళ్లకు ఫాట్ (క్షమించండి–పొగరు కాదు)ఎంత పెరుగుతుందో మీరే ఆలోచించండి! నా స్నేహితుడొకడు 100 కిలోల బరువు ఉంటాడు, షుగర్ వ్యాధి, రక్తపోటు లాంటి qualifications అన్నీ ఉన్నాయి. రోజూ ఉదయం , సాయంత్రం రెండుపూటలా నడుస్తాడు. ఉదయం నడక పూర్తి కాగానే మార్గ మధ్యంలో అల్పాహారం చేసివస్తాడు. ఇంట్లో తయారు చేసేటప్పటికి ఆలస్యం అవుతుందని! ఇక సాయంత్రం పూట నడక పూర్తయిన తర్వాత ఇంటికి వచ్చేటప్పుడు, బజ్జీలు , పునుగులు . . . తెచ్చుకుంటాడు. రాత్రి 11 గంటలకు ఆకలవుతుందట ! అంత ముందు చూపున్న క్రాంతదర్శి ఆయన! ఇంత వాకింగ్ చేస్తున్నప్పటికీ ఆయన బరువు ఒక గ్రాము కూడా తప్పకపోగా, ప్రస్తుతం 105 కిలో వైపుగా అభివృద్ధివైపు దూసుకెళుతున్నాడు . చాలా రోజుల క్రితం ఒక Cardiologist మిత్రుడు చెప్పింది ఏమంటే–సాధారణ నడక చాలు.
అమెరికాలోని కొందరు వాకింగ్ షూస్ అమ్మేవాళ్ళు ఈ మార్కెటింగ్ స్ట్రాటజీ ని పాటించారని , అసలు సీక్రెట్ చెప్పాడు. వాకింగ్ వలన రకరకాల సమస్యలు కూడా లేకపోలేదు. కొందరికి బౌల్స్ regulate అయ్యి ఎక్కడ పడితే అక్కడికి టాయిలెట్ కు వెళ్లాల్సిందే, లేకపోతే స్వచ్ఛ భారత్ కాస్తా మరేదో అవుతుంది. నాకు కూడా హార్ట్ సర్జరీ అయిన తర్వాత, పిల్లలు అలారం పెట్టి మరీ నిద్రలేపి బలవంతంగా వాకింగ్ కు పంపించేవారు. నాకు companion ఆ బౌలింగ్ ప్రాబ్లెమ్ ఉన్న స్నేహితుడు. ఎక్కడికి వాకింగ్ కు వెళ్ళాలి అనేది ఆయనే డిసైడ్ చేస్తాడు. దగ్గరలో స్నేహితుల ఇళ్ళు ఉండాలి మరి! ఎక్కడ తొందరైతే , అక్కడ పని పూర్తి చేసుకోవటానికి! చలికాలం అయితే , మంకీ కాప్, స్వెట్టర్ , చేతిలో ఒక కర్ర , షూస్ . . ఇవన్నీ వేసుకొని వెళ్లేవారం ! చేతిలో కర్ర ఎందుకంటే, కుక్కలు వెంటపడకుండా! వాకింగ్ ను ఎప్పుడు ఆపెయ్యాలో నిర్ణయించేది కూడా నా మిత్రుడే! కాదంటే తిడతాడు, మొహమాటం లేకుండా! జీవితంలో నేను భయపడేది ఆ మిత్రుడికే ! ఇంట్లో వాళ్ళు కూడా ఏదైనా చెప్పిన మాట వినకపోతే, మీ స్నేహితుడికి చెబుతాం అని బెదిరించేవారు కూడా! తెల్లవారుఝామున 4 గంటలకు ప్రారంభించే నడక ఉదయం 8 గంటలకు ముగుస్తుంది. ఈ లోపు హైదరాబాద్ నుండి నా తమ్ముడు రెండు సార్లు ఫోన్ చేసి, ఇంకా వాకింగ్ నుంచి రాలేదా? అయితే కొద్ధిసేపట్లో హైదరాబాద్ చేరుకుంటాడేమో అని ఛలోక్తి విసిరేవాడు. కొంతకాలం ఇలా అందరికీ భయపడి నడిచాను, ఇష్టపూర్వకంగా కాదు! నా పిల్లలు ‘చూడు నాన్నా! ఉదయాన్నే ఎంతమంది నడుస్తున్నారో? నీకెందుకు ఇంత బద్ధకం? ‘ అని దెప్పి పొడిచేవారు. విసుగుపుట్టి వాళ్లందరికీ ఒకటే సమాధానం చెప్పాను. వాళ్లందరికీ ఏదో ఒక రోగమో, రొస్టో ఉంటుంది, లేకపోతే ఆ చలిలో ఎందుకు నడుస్తారని తిరగపడి చెప్పాను. మా బంధువుల్లో ఒకామె ఇలానే అతిగా నడిచి , మోకాళ్ళ నొప్పులతో బాధపడి, ఆపరేషన్ కూడా చేయించుకుంది.
ఏదీ అతి కాకూడదు. దేహమే మనం ఏ పనులు చేయాలో నిర్ణయిస్తుంది. ఒకప్పుడు మంతెన వారు -రోజుకు 5 లీటర్ల నీళ్లు తాగమని చెప్పారు. మనది కడుపా లేక పెదకళ్ళేపలి చెరువా? మనం ఎన్ని నీళ్లు తాగాలో దేహం డిమాండ్ చేస్తుంది. మనుషులే సిజేరియన్ ఆపరేషన్స్ చేయించుకుంటున్నారు, కుక్కలు ఎందుకు చేయించుకోవని అర్ధం పర్ధం లేని ఉపన్యాసాలిచ్చేవారు. ఆయన చెప్పినట్లు చేస్తే , నాకు విరేచనం సాఫీగా అయ్యేది . అదే విషయాన్ని ఆయనకు నా బాణీలో –టాయిలెట్ కు పోయినప్పుడల్లా మీరే గుర్తొస్తున్నారని చెప్పాను. ఇంత ఆహార నియామాలు పాటించిన ఆయనకు బై పాస్ సర్జరీ అయిందని ఎవరో చెప్పారు. ఆయన తర్వాత ఏచూరి వారు కొంతకాలం ఊదరగొట్టారు. ఇంట్లోనే అన్ని మందులను చేయించుకోమని! వాటిని ఇంట్లో చేసుకోవటం కన్నా, బైద్యనాద్ వారి మందులు కొనటం వలన ఖర్చు కూడా తక్కువే!
మా అపార్ట్మెంట్ లో ఒక నా వయసంతామె, ఒక బుట్ట గులాబీ పూలు తెచ్చుకుంటూ కనపడింది. ఇంట్లో ఏమన్నా ఫంక్షన్ ఉందా అని అడిగాను. దానికి ఆమె చెప్పిన సమాధానం విని సిగ్గుతో తలదించుకుని వెళ్లాను! ఇంతకీ ఆ సమాధానము ఏమిటంటే ఒక పెద్ద గంగాళం నిండా నీళ్ళుపోసి, ఆ నీళ్ళల్లో గులాబీలను వేసి, ఒక అరగంట నగ్నంగా కూచుంటే తెల్లపడతారట! గంగాళం ముందే కొని ఉంచారట! ఇదంతా పిచ్చి వ్యామోహం, వృద్ధాప్యంలో యవ్వనంగా కనిపించాలనుకోవటం కూడా జబ్బేనేమో! 70 ఏళ్ళు వయసుదాటిన వారు కూడా జుట్టుకు రంగు వేసుకోవటం, ఉన్న కాస్త జుట్టును కత్తిరించుకోవటం దేనికో? తర్వాత వీరమాచనేని వారొచ్చారు. మాట్లాడితే కొబ్బరి నూనె తాగమంటాడు ఆయన! టాయిలెట్ కు పోతే ఆ జిడ్డు ఒక పట్టాన వదలదు. ఇప్పుడు ఖాదర్ వలి గారి టైం. అన్ని ఆకులతో కషాయం చేసుకొని తాగమంటాడు. కొన్ని ఆకులను మనం గురుపట్టలేం! పొద్దున్నేలేచి పోటీల పందెం లాగా జామచెట్ల మీద దాడి చేస్తున్నారు జనాలు. చెట్టుకు ఒక్క ఆకు కూడా కనపడటం లేదు. చెట్లు కూడా తిరుపతి పోయోచ్చాయా అన్నట్లుగా ఉంది.
సిరి ధాన్యాలను విపరీతమైన ధరలకు అమ్ముతున్నారు. కొర్రలతోటి కారప్పూసలను చేసి అమ్ముతున్నారు. ప్రతి దాంట్లో వ్యాపార దృక్పధం తెచ్చేది-గుజరాతీలు మరియు మనమేనేమో! ఇంతకీ నేను చెప్పోచ్చేదామంటే, ఏదైనా మితంగా తింటే చాలని. ఈ సందర్భంలో మా గురువుగారైన ‘ ముని’ మాణిక్యం నరసింహారావు గారు కాంతానికి ఒక సారి దీన్ని గురించే ఇలా క్లాస్ పీకారట – మనం పండ్లుతిని తొక్కలను పారేస్తాం , అసలు తొక్కలోనే విటమిన్లు అన్నిఉంటాయని! దానికి కాంతం–సరేలేండీ! రేపటి నుంచి పళ్ళను నేనూ, పిల్లలం తిని , తొక్కలను మీకుంచాతాం అంది ! మునిమాణిక్యం వారు బిత్తర చూపులు చూడక తప్పలేదట! బాబారాందేవ్ (పతంజలి) వారిని గురించి కూడా పనిలో పనిగా ఒక్క మాటలో చెబుతా! కడుపును క్లీన్ చేసుకోవట కోసం ఆయన కడుపును వెన్నెముకకు తాకించి మరలా దాన్ని సాధారణ స్థాయికి తేవటం మీరు కూడా టీవీల్లో చూసేవుంటారు. ఒకసారి అలా కడుపు లోపలికిపోయి మళ్ళీ సాధారణ స్థితికి రాకపోతే ఆపరేషన్ చేయించుకున్నాడని వినికిడి! ఇలా రాస్తూ పోతే ఎంతైనా చెప్పొచ్చు! దాదాపుగా సంవత్సరం పైగా నడిచిన జగన్ ను గురించి ఒక్క మాట కూడా చెప్పకుంటే , ఇది అసంపూర్ణం అవుతుంది! ఇక రోజు నడవక పోతే ఆయనకు తోచదేమో! అభ్యాసం వ్యసనం కాకూడదు!

 

నడక ముఖ్యమే! దానికన్నాముఖ్యమైంది నడత!

ఇది ఎవరినీ నొప్పించటానికోసం నేను వ్రాయలేదు, కొంత యదార్ధం లేకపోలేదు. వివరణ ఇచ్చినా ఇంకా ఎవరైనా బాధపడితే అది వారి ఖర్మ!

ఆంధ్రపితామహుడు–శ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావు గారు

రచన: శారదాప్రసాద్

మాడపాటి హనుమంతరావుగారు మొత్తం పదమూడు కథలు రాశారు. వీటిలో హృదయశల్యం, రాణీసారందా, ముసలిదాని ఉసురు, నేనే, అగ్ని గుండం, నాడు నీ పంతం, నేడు నా పంతం, ఆత్మార్పణం, తప్పు, ఎవరికి, విధిప్రేరణం అనే కధలు ‘మల్లికాగుచ్చం’ పేరుతో 1911 లో పుస్తక రూపంలో వచ్చాయి. మాడపాటికి రచయితగా శాశ్వత కీర్తిని అందించిన గ్రంధం ‘తెలంగాణా ఆంధ్రోద్యమం’. మాడపాటి హనుమంతరావుగారు బహుభాషావేత్త, సాంఘిక సంస్కర్త. వీరు 11 -11 -1970 న తెలుగు వారిని భౌతికంగా వీడి వెళ్ళారు. కానీ, మన హృదయాలలో చిరంజీవిగా ఉన్నారు.
ఆంధ్ర పితామహునిగా పేరుగాంచిన మాడపాటి హనుమంతరావు గారు నవ తెలుగుజాతి నిర్మాతలలో ముఖ్యులు. నిజాం నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేక పోరాటాల కోసం తెలంగాణా తెలుగు ప్రజలను జాగృత పరచిన వైతాళికుడు ఈయన. తెలుగు జాతిని సమైక్య పరచిన జాతీయ భావాలుగల మహామనీషి శ్రీ హనుమంత రావు గారు. గ్రంధాలయాల స్థాపనకు వీరు చేసిన కృషి మరువ రానిది. తెలుగు భాషకు వారు ఎనలేని సేవజేసి కీర్తిని గడించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర నిర్మాణంలో కూడా వారి పాత్ర చిరస్మరణీయం.
శ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావు గారు 1885 జనవరి 22 న కృష్ణ జిల్లా నందిగామ తాలూకా పొక్కునూరులో వెంకటప్పయ్య, వెంకట సుబ్బమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. ఆయన తండ్రి గ్రామాధికారిగా పనిచేసేవారు. హనుమంతరావు గారు తమ ప్రాధమిక విద్యను సూర్యాపేట, వరంగల్ లలో పూర్తిచేశారు. ఉన్నత విద్య అనంతరం, విద్యాశాఖలో గుమాస్తాగా ఎనిమిది సంవత్సరములు వరంగల్ లో పనిచేశారు. తరువాత హైదరాబాద్ కు మకాం మార్చి, అక్కడ నిజాం ప్రభుత్వంలో తెలుగు భాషా అనువాదకుడిగా కొంతకాలం పనిచేశారు. అలా ఉద్యోగం చేస్తూనే, న్యాయ శాస్త్రంలో పట్టభద్రులై 1917 లో న్యాయవాద వృత్తిని ప్రారంభించారు. అచిరకాలంలోనే మంచి న్యాయవాదిగా పేరు తెచ్చుకున్నారు. అలా నిరాటంకంగా 24 సంవత్సరములు న్యాయవాది వృత్తిలో పని చేసి, తదుపరి విశ్రాంత జీవితం గడిపారు.
1903 లో మాడపాటి వారికి తమ చిన మేనమామ గారి కుమార్తె అన్నపూర్ణమ్మతో వివాహమైంది. వీరిరువురికి లక్ష్మిబాయి అనే కుమార్తె జన్మించింది. దురదృష్టవశాత్తూ అన్నపూర్ణమ్మగారు అకాలమరణం చెందారు. తదనంతరం 1918 లో గొల్లమూడి హనుమంతరావు కుమార్తె మాణిక్యమ్మను వివాహమాడారు. మాడపాటివారికి, మాణిక్యమ్మకు సుకుమార్ జన్మించాడు.
శ్రీ హనుమంతరావు గారు హైదరాబాద్ రాష్ట్ర తెలుగు ప్రజలకోసం 1921 లో ‘తెలుగు జనసంఘం’ను స్థాపించారు. దానికి వారే కార్యదర్శి. అది విస్తృతంగా వ్యాప్తి చెంది కొన్ని వేల శాఖలు ఏర్పడినవి. 1930లో ఇదే నిజాం ఆంద్రమహాసభగా మారింది. శ్రీ హనుమంతరావు గారి అధ్యక్షతన పలు విజయవంతమైన సమావేశాలు నిర్వహించబడ్డాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ భాషానిలయం, వేమనాంధ్ర భాషానిలయం, మహిళా కళాశాల లాంటి పలు సంస్థలను స్థాపించిన మహనీయుడు ఈయన. భారతదేశంలో ప్రప్రథమ బాలికల పాఠశాలలో ఒకటైన మాడపాటి హనుమంతరావు బాలికోన్నత పాఠశాల హైదరాబాదులోని నారాయణగూడలో స్థాపించారు.
1948లో హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత దేశంలో విలీనం అయిన తరువాత వీరు 1951 లో హైదరాబాద్ నగరమునకు తొలి తెలుగు మేయర్ గా ఎన్నికయ్యారు. 1955 లో భారత ప్రభుత్వం వీరిని ‘పద్మభూషణ్ ‘పురస్కారంతో సత్కరించింది. ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయం వారు గౌరవ డాక్టరేట్ తో గౌరవించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రత్యేక రాష్ట్రం ఏర్పడిన తరువాత, శాసన మండలి ప్రధమ అధ్యక్షుడుగా 1963 వరకు పనిచేయటం ఆయన రాజకీయ దక్షతకు నిదర్శనం. 1964 లో వీరి కుమారుడైన సుకుమార్ కు సుచేతతో వివాహమైంది. సుచేతవరంగల్ వాస్తవ్యులు ఎర్ర జగన్మోహన్ రావు పద్మావతిల పెద్ద కుమార్తె. దురదృష్ట వశాత్తూ సుకుమార్ అకాలమరణం చెందారు. శ్రీమతి సుచేత మాత్రం మాడపాటి హనుమంతరావు బాలికోన్నత పాఠశాలకు తమ సేవలను అర్పితం చేశారు.
వీటన్నిటినీ మించి ఆయన స్వతహాగా ఒక రచయిత. రోమన్ సామ్రాజ్యం, మహాభారత సమీక్షలాంటి పెక్కు ప్రసిద్ధి చెందిన గ్రంధాలను రచించారు. సుజాత, గోల్కొండ, దేశబంధు లాంటి మున్నగు పత్రికలలో పెక్కువ్యాసాలను కూడా వ్రాశారు. వీరికి ఉర్దూ భాషలో కూడా ప్రావీణ్యం ఉంది. కొన్ని ఉర్దూ పత్రికలలో సంపాదకీయాలు కూడా వ్రాశారు.

‘ఆంద్ర పితామహునికి ‘మన ఘనమైన నివాళి!

సౌందర్యలహరిలోని ఓ పది శ్లోకాలు!

రచన: శారదా ప్రసాద్

కొంతమంది మిత్రులు, హితులు ‘సౌందర్యలహరి’ నుండి ఒక పది రోజులు పది శ్లోకాలకు, వాటి అర్ధాలు, వివరణలను క్లుప్తంగా చెప్పమని కోరారు. మనం చేయవలసిన పనులు ఇలానే మన వద్దకు వస్తాయి. నా వద్దకు వచ్చిన ఆ ప్రతిపాదనను అమ్మవారి ఆజ్ఞగా, ఆశీస్సుగా తీసుకొని వ్రాయటానికి ఉపక్రమించటానికి ముందుగా, అమ్మను కీర్తించే శక్తిని అమ్మనే ప్రసాదించమని ప్రార్ధించి శ్రీకారం చుట్టాను. నాకు తెలియకుండానే అలా ఒక పది శ్లోకాలకు అర్ధాలను, నాకు తోచిన భావంలో, నాకు వచ్చిన, నచ్చిన భాషలో చెప్పటానికి ప్రయత్నించాను. నిజానికి, నాలాంటి స్వల్పునకు ఇది తలకు మించిన భారం. ఆ భారాన్ని కూడా అమ్మవారే మోసి, నన్ను తన చేతితో దిద్దించి వ్రాయించి మరోసారి అక్షరాభ్యాసం చేసింది. ఈ వయసులో అటువంటి గురువే కావాలి! నాలో నిజమైన ‘అక్షరాన్ని’నాటింది అమ్మ. దానికి నీరు పోసి పెంచుకోవలసిన బాధ్యత నాది. నిజానికి సౌందర్యలహరిలో ఒక పది శ్లోకాలను ఎన్నటం అపరాధమే! అమ్మవారికి పూజా పుష్పాలుగా ఒక పది శ్లోకాలను మాత్రమే సమర్పించే సమర్ధతను, అర్హతను అమ్మ నాకు ప్రసాదించిందేమో! అదే పరమానందంగా భావించి ఆ లహరిలో తేలియాడాను. వీటిని వ్రాయటానికి శ్రీ జి.యల్. యన్.శాస్త్రి గారు వ్రాసిన సౌందర్యలహరిని కొద్దిగా ఆధారంగా చేసుకొని వ్రాసాను. వారికి భక్తిపూర్వక కృతజ్ఞలతో!
ఇక, అమ్మవారి అనుగ్రహంతో అవధరించండి. అన్ని సౌందర్యాలు ఏనాటికైనా వాడిపోవలసినవే! ఈ నాటి అందాల రాశులు రేపటికి పనికి రాని(రాణి) కాసులవుతారు. ‘నశించని అసలు సిసలు సౌందర్యాన్నే ఆరాధించండి, అదే మిమ్మల్ని మోక్షానికి దగ్గరగా తీసుకెళ్ళుతుంది ‘అని చెప్పటమే ఆది శంకరుల భావన! అసలు సౌందర్యలహరి అంటే ఏమిటి?ఇది ముచ్చటైన మూడు పదాల కలయిక. సౌ: -అంటే మోక్షం, దరి -అంటే దగ్గరికి, లహరి-అంటే కెరటం. మూడు పదాలను కలిపి చెప్పుకుంటే, సౌందర్యలహరి అంటే, మోక్షమార్గానికి చేర్చే అల(కెరటం) అని చెప్పుకోవచ్చు. శ్రీ ఆదిశంకరుల భక్తి కావ్యాలలో, భక్తితో పాటు గొప్ప సాహితీ సంపద పుష్కలంగా లభిస్తుంది. శ్రీ ఆదిశంకరుల సౌందర్యలహరిలో మనం కూడా తేలియాడుదాం. అంటే, అమ్మ ఒడిలో హాయిగా విశ్రమించి ఆనందించుదాం!
సౌందర్యలహరిలో నుండి పది శ్లోకాలను ఎన్నిక చేయటమే పెద్ద అపరాధం. ఎందుకంటే , అన్ని శ్లోకాలు పరమాన్నం లాగా ఉంటాయి. ‘అమ్మకు’ నైవేద్యంగా కొన్నిటికి నాకు తోచిన అర్ధాన్ని చెప్పటానికి ప్రయత్నిస్తాను. సాధ్యమైనంత వరకు అక్షర దోషాలు లేకుండా చెప్పటానికి ప్రయత్నిస్తాను. సద్బుధ్ధితో చేసే పనులలో అమ్మ దోషాలను ఎంచదు. ఈ ప్రయత్నాన్ని మిత్రులు సహృదయంతో స్వీకరించి, నన్ను ఆశీర్వదించమని వేడుకుంటున్నాను. అందరూ అమ్మ ప్రేమకు పాత్రులు కావాలనే ఆకాంక్షతో. . .
సౌందర్యలహరిలోని మొదటి శ్లోకమే, ఆ గ్రంధసారాన్ని మొత్తం తెలియ చేస్తుంది.

ఇప్పుడు ఆ మొదటి శ్లోకాన్ని, దాని అర్ధాన్ని వివరించటానికి ప్రయత్నిస్తాను.

శివ శ్శక్త్యా యుక్తో యది భవతి శక్త: ప్రభవితుమ్
న చే దేవం దేవో నఖలు కుశల: స్పందితు మపి
అతస్త్వా మారాధ్యాం హరిహర విరించాదిభి రపి
ప్రణంతుం స్తోతుం వా కథ మకృతపుణ్య: ప్రభావతి.
అర్ధం-తల్లీ! భగవతీ!! సాక్షాత్తు పరమశివుడంతటివాడు శక్తిస్వరూపిణి అయిన నీతో కలసి ఉండటం వల్లనే ఈ సర్వ జగత్తును, సమస్త సృష్టినీ చేయుటకు సమర్ధుడగుచున్నాడు. అలా, నీతో కూడి యుండనిచో, శివుడైనను చలించలేడు, శక్తివంతుడు కాలేడు. త్రిమూర్తులచేత కూడా పూజించబడే నిన్ను గురించి నమస్కరించటానికి గానీ, ఆరాధించటానికి గానీ, స్తుతించటానికి గానీ పుణ్యం చేయని వాడు ఏ విధంగా అర్హుడు?(అర్హుడు కాదని అర్ధం)ఈ విధంగా శంకర భగవత్పాదులు సౌందర్యలహరిలోని మొదటి శ్లోకంలోనే ‘అమ్మ’ గొప్పతనాన్ని గురించి కవితాత్మకంగా చెప్పారు. అమ్మ దయ ఉంటేనే అయ్య అనుగ్రహం లభించేది!సౌందర్యలహరిలో మొత్తం నూరు శ్లోకాలు ఉంటాయి. మొడటి 41 శ్లోకాలు గల భాగాన్ని ఆనందలహరి అని, తరువాతి 59 శ్లోకాలు గల భాగాన్ని సౌందర్యలహరి అని అంటారు. మొదటి భాగమునందు కుండలినీ యోగానికి సంబంధించిన షట్చక్ర, తంత్ర, యంత్ర, మంత్ర శాస్త్ర రహస్యాలు ఎక్కువుగా ఉంటాయి. రెండవ భాగమైన సౌందర్య లహరిలో అమ్మవారి నఖశిఖపర్యంత వర్ణన ఉంటుంది. అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని వర్ణించే సందర్భంలో వాటిలో కొన్ని శ్రీ విద్యా రహస్యాలు కూడా ఉంటాయి.

ఇప్పుడు మనం మొదటి భాగమైన ఆనందలహరిలోని, 5 వ శ్లోకం, దాని అర్ధాన్ని గురించి చెప్పుకుందాం!
హరి స్త్వా మారాధ్య ప్రణత జన సౌభాగ్య జననీం
పురా నారీ భూత్వా పురరిపుమపి క్షోభమనయత్
స్మరో పి త్వాం నత్వా రతినయన లేహ్యేన వపుషా
మునీనా మప్యంత: ప్రభవతి హి మోహాయ మహతాం
అర్ధం– తల్లీ!పరమ పావనీ!!నిన్ను ఆరాధించే భక్తులకు సౌభాగ్యాలను ప్రసాదించే వరదాయినివి నీవు. నిన్ను ఆరాధించే పూర్వమొకసారి శ్రీమహావిష్ణువు జగన్మోహినీ అవతారాన్ని పొంది, త్రిపురహరుడైన శివుని సైతం మోహంలో పడేసాడు. శివుని మనసుని కలవర పెట్టాడు. అలాగే, మన్మధుడు కూడా నిన్ను స్థుతించి, నీ దయకు పాత్రుడై తన భార్య అయిన రతీదేవికి కన్నుల పండుగ గొలుపు సుందర శరీరాకృతిని పొందటమే కాకుండా జితేంద్రుడై, మౌనంగా తపస్సు చేసుకునే ఋషులను కూడా మోహానికి దాసులను చేయు సమర్థుడయ్యాడు కదా?
వివరణ-అమ్మను ఆరాధించి, ఆమె దయను పొంది–అసమాన్యులైనవారిని ఆట పట్టించిన ఇరువురి పూర్వ గాధలీ శ్లోకంలో ప్రస్తావించబడ్డాయి.
రతీ మన్మధుల అంతరార్ధం-‘స్మరుడు’ అనగా మన్మధుడు. అతని భార్యే రతీదేవి. అతిలోక సుందరి ఈమె. భార్యాభర్తల ప్రేమానురాగాల దాంపత్యానికి వీరు ప్రతీకలు. ‘రతి, ‘అంటే, ఆసక్తి, అనురక్తి. ‘మన్మధం’అంటే మానసిక మధనం, అంటే ‘అనుభూతి’, అంటే ప్రతి వ్యక్తిలోనూ ఆసక్తిని రేకెత్తించేది ‘రతి’ కాగా, అనుభూతిని ప్రసాదించేవాడు మన్మధుడు. అందుకనే మానవులలోని ఆసక్తి, అనుభూతులకు వీరు సంకేతాలు. అమ్మవారి కుమారుడైన మన్మధుని కంటితో కాల్చినందుకు శివునకు సైతం కామప్రభావం ఎలా ఉంటుందో, రుచి చూపించిన ఘనుడు మన్మధుడు. ఇది అతని ప్రభావం కాదు, కేవలం అమ్మవారి కరుణా కటాక్షమే!అమ్మవారి చల్లని చూపులకు నోచుకున్న మన్మధుడు ముక్కంటి కంటి బారినుండి కూడా తప్పించుకొని, అనంగుడయ్యాడు (శరీరం లేకుండా జీవించటం). సామాన్యుడైన మన్మధుడు అమ్మవారి దయకు పాత్రుడు కావటం వల్లనే ఇది సాధ్య పడింది. అమ్మవారి అనుగ్రహం వుంటే, సామాన్యులు అసమాన్యులవుతారని శ్రీ శంకరభగవత్పాదులు ఈ శ్లోకంలో చక్కగా వివరించారు.

ఇప్పుడు మనం ఆనందలహరి లోని ఎనిమిదవ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం!
సుధా సింధోర్మధ్యే , సురవిటపివాటీపరివృతే
మణిద్వీపే నీపోపవనవతి చింతామణిగృహే
శివాకారే మంచే పరమశివపర్యంక నిలయాం
భజంతి త్వాం ధన్యా: కతిచన చిదానందలహరీం
అర్ధం-లోకపావనీ! సుధాసముద్రపు మధ్యప్రదేశంలో చుట్టూ కల్పవృక్షములు గల మణిమయ ద్వీపంలో, కదంబ వనంలో, చింతామణులతో నిర్మించబడ్డ గృహము నందు, శివాకారపు మంచమునందు, సదాశివుని అంకభాగం నిలయంగా కలిగి, జ్ఞానానంద తరంగ రూపంగా ఉన్న నిన్ను–కృతార్ధులైన వారు మాత్రమే సేవించి తరించు చున్నారు.
వివరణ -పైన తెలిపిన విధంగా జగన్మాతను అంతర్ముఖంగా ధ్యానించి, సేవించి తరించువారు బహు స్వల్ప సంఖ్యలో ఉంటారని ఆది శంకరులు చెప్పుచున్నారు. ఆత్మానందం పొందుటకు–ఆడంబరములైన పూజాదులు అవసరం లేదనియూ, స్థిర చిత్తంతో అమ్మవారిని ధ్యానించి కూడా సులువుగా మోక్షం పొందవచ్చని ఈ శ్లోకం లోని అంతరార్ధం. ‘లలితా సహస్రనామం స్తోత్రం’లోని — శివ కామేశ్వరాంకస్థా, సుమేరు శృంగమధ్యస్థా, బైందవాసనా, సుధాసాగర మధ్యస్థా, శివశక్తైకరూపిణీ , పంచ బ్రహ్మాసనస్థితా మొదలగు అమ్మవారి నామాలు , ఈ శ్లోకంలో చక్కగా అమరినవి. అనంతకోటి నామాలుగల అమ్మను ప్రేమతో ఏ పేరుతో పిలిస్తే పలుకదు ?

ప్రస్తుతం మనం ఆనందలహరి లోని 21వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం!
తటిల్లేఖా తన్వీం తపనశశి వైశ్వానరమయీం
నిషాణ్ణాం షణ్ణా మప్యుపురి కమలానాం తవ కలాం
మహా పద్మాటవ్యాం మృది తమల మాయేన మనసా
మహాంత: పశ్యంతో దధతి పరమాహ్లాదలహారీం
అర్ధం-అమ్మా జగజ్జననీ! మెరుపు తీగలాంటి అందమైన, సూక్ష్మమైన, పొడవైన క్షణకాల తేజోవంతమైన కాంతితో, సూర్యచంద్రాగ్నిరూపాల సమన్వయంతో, షట్చక్రాల ఆవల గల గొప్ప తామర వనమందు(అనగా సహస్రారం కమలమందు) వెలుగొందే నీ మహాకళ–కామాది మాలిన్యాలను పోగొట్టుకున్న మహాఋషులైన యోగీశ్వరులు, ధ్యానించి నీ ‘మహదానందలహరి’లో తనివి తీరా తేలియాడుతున్నారు, ఓలలాడుతున్నారు.
వివరణ-ఈ శ్లోకం అమ్మవారి అనుగ్రహానికి పరాకాష్ట. వివేకం, వాక్చాతుర్యం, రచనా నైపుణ్యం, అందం, ఐశ్వర్యం, ఇతరులను ఆకర్షించే వ్యక్తిత్వం, సేవాతత్పరత లాంటి ఇన్ని గుణాలు ఉన్నప్పటికీ , ఇంకా పొందవలసిన సంపద ఒకటి మిగిలి ఉంది. అదే మోక్ష మార్గం. అదే ప్రతి జీవి జీవితానికి అంతిమ లక్ష్యం. దీనినే, అన్నిటినీ మించి ఆనందం కలిగించే’పరమపదం’ అని పెద్దలు అన్నారు. శ్రీ విద్య, శ్రీ చక్రోపాసన లోని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం కూడా ఇదే. అలా సాధన చేసిన మహాఋషులు ఈ భౌతిక ప్రపంచంలో ఉన్నప్పటికీ, వారికి భౌతికమైన సంపదల మీదా, ఆనందాల మీదా కోరికలు ఉండవు. ఈ స్థితికి చేరుకోవటానికి కూడా అమ్మవారి అనుగ్రహం ఉంటేనే చేరుకోగలం.

ఇప్పుడు మనం సౌందర్యలహరి లోని 49వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

విశాలా కళ్యాణీ స్ఫుటరుచి రయోధ్యా కువలయై:
కృపాధారా ధారా కిమపి మధురా భోగవతికా
అవంతీ సృష్టి స్తే బహునగర విస్తార విజయా
ధృవం తత్తన్నామ వ్యవహరణ యోగ్యా విజయతే.

అర్ధం-అమ్మా భగవతీ!విశాలమైన నీ చూపుల వల్ల, విశాలా అనే నగర నామం నీకే తగినది. కళ్యాణమంతమైన నీవు కళ్యాణీ అనే నగర నామంతో పిలువబడటంలో ఏ మాత్రం అనౌచిత్యం లేదు. నల్లకలువల కాంతి నీ నిక్కమైన కాంతి ముందు వెలవెల బోవటంవల్ల మరియూ నీ అతిలోక సౌందర్యం వల్లనూ అయోధ్య అనే నగరం పేర పిలువబడుచున్నావు. కృప, కరుణారస ధారలను ప్రసరించే నీవు ధారానగర నామంతో పిలువ బడటం చాలా అర్ధవంతం. అవ్యక్తమైన మధుర మనోజ్ఞత కలిగి వుండటం వల్ల , నీవు మధురానగర నామంతో పిలువ బడటానికి పూర్తి అర్హురాలవు. పరిపూర్ణ భోగాలను ఇచ్చే నీవు కాక మరెవరు భోగవతీనగర నామంతో పిలువ బడటానికి అర్హులు?రక్షణ ఇచ్చేనిన్ను అవంతీనగర నామంతో పిలవటానికి మాకు ఎంతో సంతోషం. విజయాన్ని ఇచ్చే నిన్ను విజయనగర నామంతో ఆనందంతో కీర్తిస్తాం. ఈ విధంగా ఎనిమిది ముఖ్య లక్షణాలు కలిగి, ఆ లక్షణాలు కలిగిన నగరాల నామాలతో అమ్మ స్వాతిశయంతో భక్తులకు కనువిందు చేస్తుంది.
వివరణ-ఈ శ్లోకం అమ్మవారి నేత్రదృష్టిని(చల్లని చూపులను) గురించి విశేషంగా చెబుతుంది. ఆ చూపులు భక్తులపై కరుణ రసామృతాన్ని కురిపిస్తాయి. అమ్మవారి చూపులను గురించి చెప్పటంలో, వాడిన ‘విశేషణాలు’, కర్మ భూమి అయిన భారతదేశంలోని ఇతిహాస ప్రాధాన్యమున్న ఎనిమిది మహానగరాల పేర్లు ఉన్నాయి. భారత దేశమంతా అమ్మ కీర్తిని వేనోళ్ళ కీర్తిస్తుంది అని చెప్పటం కూడా ఆ శ్లోకానికి అంతరార్ధమై ఉండవచ్చు. అమ్మ కళ్ళు తెరిస్తే శిష్టులకు రక్ష , దుష్టులకు శిక్ష!అదే ఆ ‘నేత్రదృష్టి’ విశేషం. భక్తినావతో ఆనందలహరిని దాటి సౌందర్యలహరికి చేరుకున్నాం .

తరువాత మనం సౌందర్యలహరిలోని 50 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

కవీనాం సందర్భస్తబక మకరందైక రసికం
కటాక్ష వ్యాక్షేప భ్రమర కలభౌ కర్ణ యుగళం
అముంచన్తౌ దృష్ట్వా తవ నవరసాస్వాదతరళా
వసూయా సంసర్గా దళికనయనం కించి దరుణం
అర్ధం- మామూలు భక్తులే అమ్మవారిని అత్యద్భుతంగా కీర్తిస్తుంటే, మరి సుకవులను గురించి చెప్పేదేముంది? అటువంటి కవిపుంగవులు రసవత్తర వర్ణనలతో అమ్మను ఇలా వర్ణిస్తున్నారు. పుష్పాల నుండి జాలువారే మకరందమందు ఆసక్తిని చూపించే నీ కళ్ళు, చూపు, ‘కడగంటి చూపులు’ అనే నెపంతో నీ చెవులను తాకుతున్నాయి. గండుతుమ్మెదల లాంటి నీ రెండు కళ్ళు నవరసాస్వాదానుభూతిని కలిగిస్తున్నాయి. ఆ రసాస్వాదానుభూతిని నీ చెవులు వదులుకోలేక వున్నాయి. అంతే గాక, నీ భ్రూమధ్యమందు ఉన్న ‘లలాట నేత్రాన్ని’చూసి, నీ వీనులు అసూయ కూడా పడుతున్నాయి. అలా నీ వీనులు ఆ రసాస్వాదానుభూతిని వదులుకోక పోవకుండా అలానే నీ నేత్రాలను అంటిపెట్టుకొని ఉండటం వల్ల , భక్తులకు ఇబ్బంది కలగటం వల్లనేమో కూడా , నీ లలాట నేత్రం కోపంతో ఎరుపెక్కింది.
వివరణ-అయ్యవారికే కాదు, అమ్మవారికి కూడా మూడు కళ్ళు ఉన్నాయి. ఆయన కంటే ఏమి తక్కువ అమ్మకు?అమ్మ, అయ్యల ఆరుకళ్ళు ప్రకృతిలోని ఆరు ఋతువులను సూచిస్తాయేమో!సౌందర్యలహరిలోని అన్ని శ్లోకాలకంటే, ఈ శ్లోకాన్నిసుకవులు, సాహితీ పిపాసులు ఎక్కువగా ఇష్ట పడుతారు. మహా కవులు మాత్రమే ఈ విధంగా కవితా పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించగలరు. ఈ శ్లోకంలోని ప్రతి అక్షరం కవితామయమే!ఈ శ్లోకం ఒక చక్కని పదచిత్రం. ఎంత చక్కని భావుకత!సౌందర్యరాశి అయిన అమ్మవారిని చక్కని ఊహలతో, భావనలతో అందంగా చెప్పిన శ్లోకమిది. రమణీయ, కమనీయ, స్మరణీయమైన అద్భుత కవితాశిల్పం గల ఈ శ్లోకం–పున:పున: స్మరణీయం! నేను మొదట్లోనే చెప్పినట్లు శ్రీ శంకరులు మహాకవిభక్తవరేణ్యుడు, భక్తమహాకవి శయుడు!భక్తిని, కవిత్వాన్ని రంగరించి భారతీయులకు శ్రీ శంకరులు అందించిన మధుర కావ్యం సౌందర్యలహరి.

అటు పిమ్మట సౌందర్యలహరి లోని 60 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

సరస్వత్యా: సూక్తీ రమృతలహరీ కౌశలహరీ:
పిబంత్యా శ్శర్వాణీ శ్రవణచులుకాభ్యా మవిరళం
చమత్కార శ్లాఘా చలితశిరస: కుండలగణో
ఝుణత్కారై స్తారై: ప్రతివచన మాచష్ట ఇవ తే.
అర్ధం-అమ్మా శర్వాణీ!సరస్వతీ దేవి వినిపించు మధుర గానసుధారసధారలకు ఆనందంతో, తన్మయత్వంతో నీవు శిరస్సును లయబద్ధంగా ఊపు సందర్భంలో, నీ చెవులకు ఉన్న కర్ణాభరణాలు ఒక్కసారిగా రమ్యధ్వనిలో చేయు ఝణ ఝణత్కారాలు, సరస్వతీ దేవి గానం ‘బాగున్నది’అని మాటలతో చెప్పటానికి బదులుగా, సంకేతంగా చెప్పటమే అనిపిస్తుంది.
వివరణ-అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని గురించి ఎంత చెప్పినా తనివి తీరదు. వాడిపోని కుసుమకోమలగాత్రిని గురించి-నఖశిఖపర్యంతం భక్తిభావంతో కవితాత్మకంగా చెప్పారు శ్రీ శంకరులు. అమ్మవారు ధరించిన వస్తువులు కూడా సౌందర్యవంతమైనవే!ఆమె స్పర్శకు జడత్వమున్నశిలలకు సైతం మనోహర సౌందర్యం ప్రాప్తిస్తుంది. ఈ శ్లోకంలో విశేషాన్ని చూడండి–సరస్వతీ దేవి గానానికి , జ్ఞానానికి అధిదేవత. అట్టి దేవత వినిపించే మధుర గానసుధారసధారల కన్నా అమ్మవారి కర్ణాభరణాలు చేయు ఝణ ఝణత్కారాలు గొప్పగా ఉన్నాయని చెప్పటమే శ్రీ శంకరుల భావం. అమ్మవారి సౌందర్యం ముందు ప్రపచంలో మనమనుకునే సౌందర్యాలన్నీ దిగదుడుపే!ఈ కావ్యానికి సౌందర్యలహరి అని పేరు పెట్టటానికి కారణం-ప్రతి శ్లోకంలో అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని గురించి ఆరాధనా భావంతో చెప్పటమే!

ఇప్పుడు మనంసౌందర్య లహరిలోని 63 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

స్మితజ్యోత్స్నా జాలం తవ వదనచంద్రస్య పిబతాం
చకోరాణా మాసీ దతిరసతయా చంచుజుడిమా
అతస్తీ శీతాంశో రమృతలహరీ రామ్లరుచయ:
పిబంతి స్వఛ్ఛందం నిశి నిశి భ్రుశం కాంచిక ధియా.
అర్ధం-అమ్మా పరమేశ్వరీ!చంద్రబింబం లాంటి నీ నగుమోము, నీ నవ్వు ఎలా ఉన్నాయంటే -వెన్నెలనంతటినీ అమితంగా గ్రోలిన చకోర పక్షులకు మధురమైన ఆ వెన్నెలను అమితంగా గ్రోలటం వల్ల వాటి నాలుకలు ఆ తీపిదనానికి చచ్చుబారిపోయి, మరే రుచిని గ్రోలనివ్వటం లేదు. అందుచేత ఆ చకోరపక్షులు ఏమైనా పుల్లనైనవి త్రాగి తమ నాలుక మొద్దుబారినతనాన్ని పోగొట్టుకొన తలచి-చంద్రుని వెన్నెల అనబడు బియ్యాన్ని కడిగిన నీరు, లేదా అన్నపు గంజియను భ్రమలో ప్రతిరాత్రి ఎక్కువగా త్రాగుచున్నవి. (అలా, అవి నీ నవ్వులోని తియ్యదనాన్ని గ్రోలటం మాత్రం మానలేదు. )
వివరణ-అమ్మవారి చిరునవ్వుల తీపిదనం గురించి పోల్చి చెప్పేటప్పుడు-చంద్రుని వెన్నెల తీపిదనం అన్నపుగంజి వలే పుల్లగా ఉంటుందనే విషయం, వెన్నెల రుచుల లోని గుణ దోషాలను, తారతమ్యాలను, హెచ్చు తగ్గులను నిర్ణయించి చెప్పటానికి ప్రామాణిక మైన–చకోర పక్షుల చేతనే చెప్పించటం కవితాలోకంలో నేటికీ ఒక నూతన ప్రక్రియ. ఇటువంటి నూతన ప్రక్రియను శ్రీ శంకరులు ఏనాడో కవితాత్మకంగా, మనోహరంగా చెప్పారు. ఈ కవితా రీతులను తరువాతి కవులు కూడా అనుకరించారు, అనుసరించారు. చంద్ర సహోదరి అయిన అమ్మవారి నగుమోమును చంద్ర బింబంతో పోల్చటం ఎంతో సహజంగా ఉంది.

తరువాత మనం సౌందర్యలహరిలోని 88 వ శ్లోకాన్ని గురించి తెలుసుకుందాం.

పదం తే కీర్తీనాం ప్రపద మపదం దేవి విపదాం
కథం నీతం సద్భి:కఠినకమఠీ కర్పరతలాం
కథం వా పాణిభ్యా ముపయమమనకాలే పురభిదా
యదాదాయ న్యస్తం దృష్టది దయమానేన మనసా.
అర్ధం-అమ్మా పరమ పావనీ!అన్నిసత్కీర్తులకు ఆలవాలమై, అన్ని ఆపదలనుండి భక్తులను కాపాడే నీ అతి మెత్తని పాదాలను సుకవులు అతి గట్టిగా నుండే ఆడు తాబేలు యొక్క వీపు పైన ఉన్నకవచం(డిప్ప)తో పోల్చటం ఏమంత సమంజసంగా ఉంది?త్రిపుర హరుడైన పరమ శివుడు కఠిన హృదయుడై నీ వివాహ సమయంలో ‘సన్నికల్లు'(పసుపు నూరుకునే సాధనానికి ఆధారం)ను నీ లేత చిగురుటాకు వంటి పాదం మీద ఎలా ఉంచగలిగాడు?
వివరణ-ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి పాదాలను గురించి శ్రీ శంకరులు వివరించారు. సాధారణంగా ఆడువారి పాదాల పై భాగం కొద్దిగా ఉబ్బెత్తుగా వుంటాయి. కవీశ్వరులు ఆ పాదాలను ఆడ తాబేలు వీపు పైనుండు డిప్పతో పోలుస్తారు. ఆపద వచ్చే సమయాన్ని ముందుగానే పసిగట్టి, తాబేలు తన నాలుగు కాళ్ళను మెడ మరియు ముఖంతో సహా ఆ డిప్పలోకి దాచుకుంటుంది. కవీశ్వరులు అలా ఆడువారి పాదాలను పోల్చటం శ్రీ శంకరులకు నచ్చలేదు. అందునా, పరమపావని అయిన జగన్మాత లేత చిగురుటాకు వంటి పాదాలను అలా పోల్చటం ఆది శంకరులకు రుచించలేదు. ఆఖరికి, శివుడు కూడా వివాహ సమయంలో అమ్మ మెత్తని పాదాలపై గరుకుగా మరియు గట్టిగా ఉండే సన్నికల్లును పెట్టి ఆయన కఠిన హృదయాన్నిచాటుకున్నాడు. అమ్మవారి సుతి మెత్తని పాదాలను కవీశ్వరులు అలాపోల్చటం, శివుడు ఆ పాదాలపై సన్నికల్లును పెట్టటం శ్రీ శంకరుల హృదయాన్ని ద్రవింప చేసింది. అమ్మవారి పాదాలను శివుడితో సహా ఎవరైనా సరే సక్రమంగా గుర్తించి, కీర్తించకపోతే శంకర భగవత్పాదులు సహించలేరు. అంత గొప్పనైన అమ్మ పాదాల చెంతనే మనకురక్ష !ఈ పది శ్లోకాలలో అమ్మవారి సౌందర్యాన్ని గురించి ఆనందంగా, తన్మయత్వంతో ఆరాధనా భావంతో చెప్పుకున్నాం. ఇప్పుడు ఆఖరి శ్లోకాన్ని (నూరవది)గురించి చెప్పుకుందాం. ఈ శ్లోకంతో దీనిని ముగిస్తున్నందుకు హృదయం బరువెక్కుతుంది. ఈ పది శ్లోకాలు పది ఆణిముత్యాలు. సాధ్యమైనంతవరకు వీటిని పున:పున: స్మరించండి. అమ్మవారి అనుగ్రహంతో, మీ ఆశిస్సులతో మాత్రమే వీటికి అర్ధాలు, వివరణలు ఇవ్వటం సాధ్యపడింది. లేకపోతే , నాలాంటి స్వల్పునకు ఇది సాధ్యమేనా?

ఇక శ్లోకాన్ని గురించి చెప్పుకుందాం.

ప్రదీపజ్వాలాభి ర్దివసకర నీరాజనవిధి:
సుధాసూతే శ్చంద్రోపలజలలవై రర్ఘ్యరచనా
స్వకీయై రంభోభి స్సలిలనిధి సాహిత్య కరణం
త్వదీయాభి ర్వాగ్భిస్తవ జనని వాచాం స్తుతి రియం
అర్ధం-ప్రపంచంలో ఏ ప్రాంతంలోనైనా, భావాన్ని వ్యక్త పరచటానికి మాట , వ్రాత చాలా అవసరం. అట్టి వాక్ప్రపంచానికి తల్లివైన ఓ భగవతీ!తన ప్రకాశంతో వెలుగొందే సూర్యునికి దివిటీలతో హారతి ఇచ్చుట ఎట్లో, చంద్రకాంత శిలాజలధారలచేత చంద్రునికి అర్ఘ్యం సమర్పించుట ఎట్లో, సముద్ర జలాల చేతనే సముద్రునకు తర్పణం విడుచుట ఎట్లో , అలాగే–నీ అనుగ్రహం, దయ వల్ల నీ రూపం నుండి వ్యక్తమైన నా పదాలను ఏర్చి కూర్చి మాలగా చేసి ఈ స్తుతి చేయటం జరిగింది. ఈ స్తుతి చేయటం అనేది కూడా నీ చేతనే చేయబడింది. నేను నిమిత్త మాత్రుడను.
వివరణ- ఈ చివరి శ్లోకం ఒక విధంగా అమ్మవారికి, సౌందర్యలహరిని అంకితం చేసినట్లుగా ఉంది. సౌందర్యలహరి లోని ప్రతి పలుకు వాగ్దేవి అయిన అమ్మవారి అనుగ్రహం చేత కూర్చిమాలగా చేసి అమ్మవారికి సమర్పిస్తున్నారు శ్రీ శంకరులు. కావున ఈ స్తోత్రం అమ్మవారిని గురించినదే కాకుండా, అమ్మవారికే చెందినది కూడా. ఈ విశ్వంలో అన్నిటికీ కూడా ఆమే యజమాని, సంరక్షకురాలు కూడా! శ్రీ శంకరులు, తాను నిమిత్త మాత్రుడనని అతి వినయంగా చెప్పుకుంటూ అమ్మవారికి సర్వసమర్పణ చేసుకుంటున్నారు. నిరహంకారంతో, సర్వం అమ్మవారికి సమర్పిస్తూ శ్రీ శంకరులు సౌందర్యలహరిని ముగిస్తున్నారు. మనమూ అమ్మవారిని కీర్తిస్తూ, సర్వసమర్పణ బుద్ధితో అమ్మకు ప్రణమిల్లుదాం. ఇంత గొప్ప కావ్యాన్ని భారతీయులకు అందించిన శ్రీ శంకరులకు మనసారా నమస్కరిస్తూ, ఆ ఋషిఋణం మనం ఏనాటికైనా తీర్చుకోవలసిందే!దానికి మార్గం ఒక్కటే–ఆయన వ్రాసిన వేదాంత, భక్తి కావ్యాలను నిరంతరం పారాయణం చేయటమే!

శ్రుతి స్మృతి పురాణం ఆలయం కరుణాలయం
నమామి భగవత్పాదం శంకరం లోకశంకరం

(వేదాలు ఉపనిషత్తులు, పురాణాలను ఔపోసన పట్టిన కరుణాలయుడు, సాక్షాత్తు పరమ శివుని అవతారమైన శ్రీ ఆదిశంకరులకు ప్రణమిల్లుతున్నాను)
శుభం భూయాత్
శారదాప్రసాద్

ఐఐటి(లెక్కల) రామయ్యగారు

రచన: శారదాప్రసాద్

ఖద్దరు పంచె, చొక్కా, భుజాన ఒకఖద్దరు సంచి వేసుకొని అతి సాధారణంగా కనిపించే ఈయనను చూసిన వారెవరూ ఆయనను అఖండ మేధావిగా గుర్తించలేరు. చికాకు లేని చిరునవ్వు ఆయన సొంతం. ఈ అసమాన్య మేధావే లెక్కల(చుక్కా) రామయ్య గారు.
శ్రీ చుక్కా రామయ్య గారు 20 -11 -1928 న, వరంగల్ జిల్లాలోని గూడూరు గ్రామంలో ఒక బీద బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించారు. తల్లితండ్రులు-నరసమ్మ , అనంతరామయ్య గార్లు. వీరి ప్రధాన వృత్తి పౌరోహిత్యం. దానితో పాటుగా కొద్దిగా వ్యవసాయం కూడా చేసేవారు. వారిది ఉమ్మడికుటుంబం. రామయ్యగారికి ప్రాధమిక విద్య నేర్పించే ఆర్ధికస్తోమత లేని కుటుంబం అది. ఏమీ చేయలేక, తండ్రి శ్రీ అనంతరామయ్య గారు, వీరిని కులవృత్తి అయిన పౌరోహిత్యాన్ని చేపట్టామన్నారు. తల్లిగారికి అది సుతరామూ ఇష్టం లేదు. తన కొడుకును కష్టపడి పెద్ద చదువులు చదివించాలని ఆవిడ ఆశయం. అందుకోసం, ఆమె భర్త అభీష్టానికి విరుద్ధంగా ఆమె తన మెడలో ఉన్నకొద్ది బంగారు నగలనూ అమ్మివేసి, రామయ్యగారిని హనుమకొండలో మూడవ తరగతిలో చేర్పించింది. ఆవిడ అలా చెయ్యకుంటే, ఈ రోజు ఐఐటి రామయ్య ఒక పురోహితుడిగా మిగిలిపోయేవాడు!
రామయ్య గారు తన 14 వ ఏట తండ్రి శ్రీ అనంతరామయ్యగారిని కోల్పోయారు. ఆస్తిపాస్తులు లేని పెద్ద కుటుంబం కావటం వల్ల శ్రీ రామయ్యగారు చాలాకాలం అనేక కష్టాలను అనుభవించారు. ఆ రోజుల్లో తెలంగాణా ప్రాంతం దొరల ఏలుబడిలో, కనుసన్నలలో మెలిగేది. ప్రజలు చదువుకొని చైతన్యవంతులు కావటం దొరలకు రుచించేది కాదు. అందుకని రామయ్యగారు రాత్రిపూట పిల్లలకు చదువు నేర్పేవారు. అలా ఒక ‘రాత్రి బడిని’ ప్రారంభించారు. దొరలు, ఆ బడిని మూయించటానికి ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేశారు. ఊరి జనం ఎదురు తిరిగారు. రాత్రిబడిలో రామయ్య గారు చదువుతో పాటు, ప్రజలకు ఉన్న దుర్వ్యసనాలైన మద్యపానం వంటివి మానిపించటానికి కూడా కృషి చేశారు. అలా, ఆయన జాతి కుల విచక్షణ లేకుండా ప్రజలకు చేరువ అయ్యారు. మాదిగలు ఆయనను దేవుడుగా చూసేవారు. ఆయన వారికి అతి సన్నిహితుడయ్యారు.
దొరలు రామయ్య గారి మీద బ్రాహ్మణ కులపెద్దలకు ఫిర్యాదు చేశారు. కులపెద్దలు రామయ్యగారిని కులం నుండి వెలివేశారు. రామయ్యగారి సంస్కరణాభిలాషను, ఆయన తల్లి నరసమ్మగారు కూడా సమర్ధించింది. నేటికీ దళిత వర్గాల్లో రామయ్య గారి పట్ల అవే ప్రేమభావనలు ఉన్నాయి. విద్యార్ధిదశలో ఉండగా 1946 వ ప్రాంతంలో రామయ్య గారు, మహాత్మా గాంధీ గారు వరంగల్ వచ్చినపుడు, వారి ఉపన్యాసము విని ఆకర్షితులై, స్వాతంత్ర ఉద్యమంలో కూడా పాల్గొన్నారు. జైలు శిక్షను అనుభవించారు. జైలులో ఉండగా కొంతమంది మిత్రుల సహాయంతో ఆంగ్లం పైన మంచి పట్టు సాధించారు. అనేక గ్రంధాలను చదివారు. అలాగే మార్క్సిజం పట్ల ఆకర్షితుడయ్యారు. లెక్కలలో రామయ్యగారి ప్రతిభను గుర్తించిన జైలు అధికారి, తన కూతురికి లెక్కలు చెప్పమన్నాడు. ఆ విద్యార్ధిని పదో తరగతి చదివేది. ఆ రోజుల్లోని కమ్యూనిస్ట్ నాయకుడైన శ్రీ ధర్మబిక్షం గారు వీరికి జైలులో మిత్రుడయ్యారు.
సమాజం పట్ల ఎప్పుడూ బాధ్యతతో వ్యవహరించే రామయ్య గారిని, ప్రజలూ, వారి మిత్రులూ, సంఘం రామయ్య అనీ, కమ్యూనిష్టు రామయ్య అనీ ప్రేమగా పిలిచేవారు. రామయ్యగారికి వివాహ వయస్సు వచ్చింది. కులం నుండి వెలివేయటం వల్ల ఎవరూ పిల్లను ఇవ్వటానికి ముందుకు రాలేదు. హైదరాబాద్ కు చెందిన రాధాబాయి, జానకిరామయ్య గార్ల కుమార్తె అయిన లక్ష్మి గారితో పెళ్లి అయింది. ఆ తరువాత కుటుంబపరమైన సమస్యలను ఎదుర్కొన్నారు. ఉమ్మడి కుటుంబ బాధ్యతలు నిర్వహించటానికి అత్తా, మామలు అభ్యంతరాలు చెప్పేవారు. తమ్ముడు వెంకటయ్య బొంబాయిలో ఐఐటి చదివి ఇంజనీరు అయ్యాడు. ఆ తర్వాత తమ్ముడికి పెళ్లి చేశారు. కుటుంబ పోషణార్ధం రామయ్యగారు బడిపంతులుగా జీవితాన్నితిరిగి ప్రారంభించారు. పోలీసు యాక్షన్ సమయంలో బి. యస్. సి. చదువుకున్న రామయ్యగారు మళ్ళీ బి. ఏ. చదవటానికి నిర్ణయించుకున్నారు. బి. ఏ లో మంచి రాంక్ వచ్చింది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో యమ్. యస్. సి(maths)లో చేరి మంచి రాంకును సంపాదించారు.
సిద్దిపేటలో డిగ్రీ కాలేజీలో లెక్చరర్ గా చేరారు. అలా12 సంవత్సరములు అదే వృత్తిలో కొనసాగారు. ఆ సమయంలోనే కొంతమంది విద్యార్ధులకు ఐఐటి పరీక్షల కోసం శిక్షణ ఇచ్చారు. హైదరాబాదు స్థిరపడి, ఐ. ఐ. టి జె. ఇ. ఇ ప్రవేశ పరీక్షకు సిద్ధమవుతున్న విద్యార్ధులకు గణితము బోధించడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ విద్యార్థులు ప్రవేశ పరీక్షలో చక్కటి విజయాలను సాధించడంతో, ఆయన చాలా ప్రఖ్యాతి పొందాడు. చుక్కా రామయ్య విద్యా సంస్థ బాగా వృద్ధి చెందింది. ఈ సంస్థ నుండి వేలాదిగా విద్యార్ధులు ఐ. ఐ. టిలలో ప్రవేశించారు. రామయ్య Institute లో చేరేందుకు ఒక ప్రవేశ పరీక్ష నిర్వహించడం మొదలుపెట్టారు. ఆ పరీక్ష కోసం శికణ ఇచ్చేందుకు ప్రత్యేకంగా సంస్థలు కూడా స్థాపింబడ్డాయి. ఐఐటీ ప్రవేశ పరీక్షలో తన సంస్థ సాధించిన విజయాల కారణంగా చుక్కా రామయ్య, ’’ఐఐటి రామయ్యగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అచిర కాలంలోనే ఐఐటి శిక్షణ ఇవ్వటంలో సాటిలేని మేటి అయ్యారు. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలనుండి వచ్చి వేలాదిమంది వీరి వద్ద శిక్షణ పొందినవారు నేడు దేశవిదేశాల్లో అత్యున్నత స్థానాల్లో ఉన్నారు .
వ్యాపారదృష్టితో తన విద్యాసంస్థను ఏనాడూ నడపలేదు. నేటికీ, ఆయన క్లాసుకు వెళ్లేముందు తాను చెప్పబోయే అంశాన్ని క్షుణ్ణంగా చదివి ఒక విద్యార్దిలాగా తయారు అవుతాడు. వారికి ‘బాసర’ అంటే విపరీతమైన అభిమానం. చదువులతల్లి సరస్వతీదేవి నిలయం అది. బాసరలో ఐఐటి ఉండాలని తీవ్రంగా కృషిచేశాడు. అయితే వివిధ సౌకర్యాల రీత్యా ప్రభుత్వం దాన్ని హైదరాబాదులో నెలకొల్పింది. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఆయన కొంతకాలం ఉపాధ్యాయుల వర్గాల నుండి ఎన్నికైన శాసనమండలి సభ్యుడిగా కూడా పనిచేసారు. ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటును సమర్ధిస్తూ ఉద్యమించాడు. ఆయన రచయిత. పెక్కు వ్యాసాలను రచించారు. కొన్ని పత్రికలలో శీర్షికలు కూడా నిర్వహించారు . ఆయన నిర్వి’రామ’ కృషీవలుడు.

ఆయన జీవితమే స్ఫూర్తిదాయకం.
కృషివుంటే మనుషులు ఋషులవుతారు, మహాపురుషులవుతారు–అన్నది రామయ్యగారి పట్ల నూటికి నూరుపాళ్ళు నిజం.
ఆ మహనీయునికి శ్రీ జ్ఞానసరస్వతి ఆయురారోగ్యాలు ప్రసాదించాలని వేడుకుందాం!