తేనెలొలుకు తెలుగు – పద్యప్రేమ

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

 

 

ఇటీవల కొన్ని ఫేస్బుక్ మరియు వాట్సప్ గ్రూపుల్లో పద్య ప్రక్రియ ప్రధానంగా చేసుకుని అనేకమంది పాల్గొనడం చూసిన తరువాత పద్యప్రక్రియపై కొన్ని భావాలు పంచుకోవాలనిపించింది. పద్యం తెలుగువారి ఒక ప్రత్యేక సాహిత్య సంప్రదాయం.పద్యవిద్య పట్ల మక్కువ గలిగిన వారు పద్య రచన చేయాలనుకునే ఔత్సాహికులైన వారి కోసం నాకు తెలిసిన కొన్ని విషయాలు  మీతో పంచుకోవాలని అనుకుంటున్నాను

———-

తెలుగు వారి సాహిత్య అస్తిత్వానికి మూలం పద్యమనేది నిర్వివాదాంశం. సంస్కృతం నుంచి అరువు తెచ్చుకున్నది కొంత ,దేశీయమైనది కొంత తెలుగు ఛందస్సు వేయి సంవత్సరాల సాహిత్య శిఖరంగా నిలబెట్టింది.

తెలుగు లో తొలి గ్రంథం అనువాద ప్రక్రియయే అయినా ,అది ముగ్గురు కవులతో రచింపబడినా స్వతంత్ర కావ్యమనిపించేంత సుందరంగా తీర్చి దిద్దబడి తరువాతి కవులకు ఆదర్శ ప్రాయమైంది.నన్నయ,తిక్కన,ఎఱ్ఱన

వాగనుశాసనుడు,కవిబ్రహ్మ,ప్రబంధపరమేశ్వరుడను బిరుదులను సార్థక్యమొనరించిన వారు.

సంస్కృత వ్వావహారికం నుండి తెలుగు వ్యావహారికం కావడానికి కొన్ని శతాబ్దాల కాలం జనావళి మనోభూము లలో మెల్ల మెల్లగా రూపుదిద్దుకున్నది. సహజ కవిత్వాంశతో జన్మించిన పామరుల నోళ్లలో పదాలూ పాటలు పుట్టినాయి.

సంస్కృత ఛందో మార్గంలో పద్యానికి త్రోవ ఏర్పడ్డది.అక్కడి శ్లోకం ఇక్కడ పాదాలు గలిగిన పద్యమయ్యింది. పాదాలకు నడక సహజ లక్షణం.అలాగే పాదాలు గలిగిన పద్యం అనేక రకాలైన నడకలు నేర్చుకుంది. నాట్యమాడింది. అందమైన అజంత భాష శ్రవణ సుభగమై ,ధారణానుకూలమైన పద్యభాషగా తొలుత శాసనాలలో ఉపయోగించబడింది.

ఆ తర్వాత మల్లియరేచన కవిజనాశ్రయం వంటి కందాలలో రాయబడిన లక్షణగ్రంథము నుండి ఆంధ్రమహాభారత రచనవైపు సాగింది   కవిత్రయం రచించిన భారతం అటు మార్గ ఛందస్సులోని శార్దూల మత్తేభ చంపకోత్పలమాలలతో పాటు సీసం కందం,ఆటవెలది,తేటగీతి,రగడ,తరువోజ వంటి దేశీ ఛందో ప్రక్రియలతో చంపూ కావ్యంగా తెలుగు సాహితీ సామ్రాజ్యానికి గవనియై విలసిల్లింది.

నన్నయ పద్యాలలో సంస్కృత పదాలు ఎక్కువ నుండి తక్కువకు దిగుతూ వచ్చాయి. తిక్కన తెలుగు పదాలకు పెద్ద పీటవేశాడు.అలాగని సంస్కృతాన్ని వదలలేదు

అదే సమయంలో జనవ్యవహారంలోని భాషలో (జానుతెనుగు) ప్రసిద్ధ శివకవి పాల్కురికి సోమనాథుడు దేశికవితకు ప్రాధాన్యమిచ్చి బసవ పురాణం వంటి ద్విపద కావ్యం,పండితారాధ్యచరితం,చెన్నమల్లు సీసాలు వంటి అనేక  రచనలు జనజీనంలోని కథలను ఎన్నుకుని రాయడంతో తొలి స్వతంత్ర కవి గా నిలిచాడు.వృషాధిప శతకంతో శతక ప్రక్రియకు ఆద్యుడయ్యాడు.

ఆ తరువాత ఆరణ్య పర్వ శేషాన్ని పూరించిన ఎఱ్ఱన  నన్నయ తిక్కనలకు వారధి గా నిలిచాడు.వర్ణనకు అత్యంత ప్రాధాన్యతనొసంగిన ఈ కవి నృసింహ పురాణము,హరివంశం వంటి గ్రంథాలలో తన సత్తాచాటుకున్నాడు.ఉత్తర హరివంశం రాసిన నాచనసోముడు, శృంగార నైషధం,కాశీఖండం శ్రీనాథుడు, ఆంధ్ర మహాభాగవతకర్త బమ్మెర పోతన వంటి కవులతో తెలుగు సాహిత్యం సుసంపన్నమైంది.

వాగ్గేయకారుడు అన్నమయ్య ఆరాధ్యదైవమైన వేంకటేశ్వర స్వామిపై ముప్పద రెండు వేల కీర్తనలు రచించి తెలుగు భాషను అందగించాడు

విజయనగర సామ్రాజ్యాధిపతి స్వయంగా కవి ఆముక్త మాల్యద గ్రంథకర్త ఏకంగా తన ఆస్థానంలో భువనవిజయమనే సాహిత్య సదనం ఏర్పాటు చేసి అష్టదిగ్గజాలుగా చెప్పబడే అల్లసాని పెద్దన,నంది తిమ్మన,పింగళి సూరన, రామరాజభూష ణుడు (భట్టుకవి), ధూర్జటి,తెనాలి రామకృష్ణుడు, అయ్యల రాజు రామభద్రుడు, మాదయగారి మల్లన వంటి కవులకు రాజాశ్రయం కల్పించి తెలుగు సాహిత్య సీమలో అజరామర మైన కీర్తిని పొందినాడు.

భోగలాలసుడైన వేమభూపాలుడు యోగి వేమనగా మారి తెలుగు భాషను సామాన్య ప్రజలకు దగ్గరచేసాడు. అను భవ సారమైన జ్ఞానాన్ని జనహితానికై అందమైన ఆట వెలదుల్లో రచించాడు.

మగవారితో దీటుగా రామాయణం రాసిన మొల్ల,రాధికా సాంత్వనం రాసిన ముద్దు పళని వంటి స్త్రీలు కూడా తెలుగు భాషా యోషను తమకృతులతో అలంకరించా రు.

ఇలా పదవశతాబ్దం నుండి పందొమ్మిద వ శతాబ్దం దాకా తెలుగు సాహిత్యసామ్రా జ్యాన్ని పద్యం పరిపాలించింది. తెలుగు పద్యం పోదగినన్ని పోకడలు పోయింది.

 

 

తేనెలూరు తెలుగు

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

తెలుగు మాటల ప్రపంచము సువిశాలమైనది. అందులో స్త్రీల పాటలది ఒక ప్రత్యేక ప్రపంచము. ఈ పాటల పుట్టుక
పరిశోధనకందనిదని పూర్వ పండితులు గ్రహించినారు. నన్నయకు పూర్వమే శాసనాల్లో కనిపించే తరువోజ పద్యాలు పనిపాటలు చేసుకుంటూ స్త్రీలు పాడే రోకటి పాటలకు చాళుక్య పండితులు తీర్చిన రూపమని ఊహించుటకు వీలున్నది. నన్నెచోడుని కాలానికే ఊయలపాటలున్నాయని పరిశోధకుల అభిప్రాయము. పదమూడవ శతాబ్ది వరకు అంటే పాల్కురికి సోమనాథుని కాలానికి ఊరూరా పాటలు గట్టి పాడే సిరియాళ చరిత్ర కథాగేయము ప్రచారములో ఉంది.

నాలుగు కిటతకిట ఆవృతాలతో ఈ రోకటిపాటలు పధ్నాలుగవ శతాబ్దములో వెలసినవి.

‘ఆడుతు పాడుతు పనిచేస్తుంటే అలుపూ సొలుపేమున్నదీ’అన్న సినిమా పాట ఒకప్పుడు మార్మ్రోగిన సంగతి మనకు తెలియనిది కాదు. ఆ పాట రాయడానికి ఇలాంటి పాటలు మూలమని చెప్పవచ్చు.

అప్పట్లో దైనందిన కృత్యాలైన దంపుళ్లు, విసురుళ్లు మొదలైన సమయాల్లో స్త్రీలు తమకు తెలిసిన పురాణ కథల్ని తమ మాటల్లో పాటలు కట్టి పాడుకున్నారు. ఉల్లాసంతో పనిచేస్తే ఉత్సాహం కలిగి శ్రమ తేలికవుతుంది. ఈ స్త్రీలు పండితులు కారు. వీరి పాటల్లో సామంజస్యముండక పోవచ్చు గానీ, సహజత్వముంటుంది. వారికి సీతమ్మ ఆదిలక్ష్మిలా గాక వారి ఆడపడుచులా, ఇరుగు పొరుగు వనితలా కనిపించటం తప్పుపట్ట తగింది కాదు. విమర్శకు నిలువక పోయినా వాటిలోని నిసర్గ సౌందర్యం మనల్ని అబ్బుర పరుస్తుంది.

రామునితో పాటు లక్ష్మణుడు పదునాలుగేళ్లు వనవాసం వెళ్లినంత కాలం ఊర్మిళ నిద్రలోనే ఉన్నట్టు రామాయణం చెబుతుంది. కానీ తనను లేపటానికి వచ్చిన లక్ష్మణుడెవరో పరాయి పురుషుడనుకొని, ‘పరసతిని కోరి కాదా రావణుడు మూలముతో హతమాయెనూ’ అంటుంది. ఆ విషయం ఊర్మిళకు తెలిసే అవకాశం లేకున్నా పాట కట్టినామె దాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకుంది.

అలాగే ‘రంభాదులా సభలలో ఇంతి శుభ రమ్యముగ నాట్యమాడా’ అంటారు. ఇలాంటి అసమంజసమైన విషయాలను లోపంగా ఎంచక చదువుకోగలిగితే ఎంత హాయిగా ఉంటాయో.

సరే ఊర్మిళ నిద్రలో మరికొంత భాగం చదవండి.
శ్రీరాము తమ్ముండనే అతడనగ-సృష్టిలోనొకరు గలరా
జనకులనిగానటే భూమిలో-జనకులనగానెవ్వరూ
శతపత్రమున బుట్టినా చేడెరో-సీతకూ మరదిగానా
సీతయనగా నెవ్వరూ సృష్టిలో-సృష్టీశ నేను యెఱుగా
భూమి యూర్మిళవందురే నీపేరు-బొంకకూ యీ పట్లనూ
శరథుల నెడబాసియూ అక్కడా-జానకీ చెరబోయెనూ
రావణుని సంహరించీ ఆ సీత-దేవి తోడుకు వస్తిమి
చేకొన్న యిందువదనా లోకాప-కీర్తికే లోనౌదునూ
సీతమరదిని గానటే చేడెరో -దయయుంచి మేలుకొనవే
నిన్నుబాసినది మొదలూ ప్రాణసఖి- నిద్రహారములెరుగనే
నీవు లేకాయున్ననూ ఓ సఖీ-ప్రాణములు నిలుపలేనే
అనుచు కన్నుల జలములూ కారంగ-లక్ష్మణుడు తా బలికెనూ
కత్తి వరదీసి యపుడూ లక్ష్మణుడు -తా వేసుకొందుననెనూ
అంత వాదము సేయకా ఊర్మిళా-దద్దరిలి పడిలేచెనూ
ప్రాణేశుడగుట దెలిసీ కోమలికి-ప్రాణములు తేజరిల్లే
పతిపాద పద్మములకూ అప్పుడూ-పంకజాక్షీ మొక్కెనూ
పాదముల పయిని ఉన్నా తనసతిని-కరమునా లేవనెత్తీ
గ్రుచ్చి కౌగిట జేర్చుకూ కాంతకూ-కళ్ల జలములదుడిచెనూ

ఆ తరవాత ఊర్మిళ ఎలా ఆడిపోసుకుందో తరువాయి భాగంలో చదువుకుందాం. (సశేషం)

తేనెలొలుకు తెలుగు – పర్యాయ పదాలు, నానార్థాలు

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

గత నెల తెలుగుభాషలో ఆమ్రేడితాల గురించి చర్చించుకున్నాం. ఒక భాష సుసంపన్నం, సుందరంగా రూపొందాలంటే అనేక విషయాలు పాటించాలి. భాషా సౌందర్యం మనం వాడే పదాల ఎంపికతో ఇనుమ డిస్తుంది. దానికి భాషలోని అనేక పదాలమీద అవగాహన, సాధికారికత ఉండాలి. అవసరమైనప్పుడు, ఎక్కువ విశదంగా చెప్పటం, అవసరంలేనప్పుడు సంక్షిప్తంగా చెప్పటం ఆవశ్యకం. సాధ్యమైనంతవరకు భావం పునః ప్రస్తావన రాకుండా, పదాలు పునరుక్తి కాకుండా, శబ్దాలంకారము, యతి ప్రాసలు మొదలైనవాటి మీద దృష్టి ఉంటే ఆ రచన చదివాలనిపిస్తుంది. ఎంత ఆకలి లేని వారికైనా బాగా రుచికరమైన పదార్థం నోటికి తగిలితే తినాలనే కోరిక కలుగుతుంది. మాట ఇంపు రావాలంటే పునరుక్తులు లేకుండా ఉండటం కూడా పరిగణనీయ మైన అంశమే.
పునరుక్తి ఎప్పుడు సంభవిస్తుంది?. ఒకే విషయం అనేకసార్లు చెప్పాల్సి వచ్చినపుడు. అంటే ఒక నది గురించో, ఒక ప్రదేశం గురించో, ఒక వ్యక్తి గురించో చెప్పాల్సి వచ్చినపుడు, సర్వనామం కొంత పునరుక్తిని తగ్గిస్తుంది. కాని అదే పనిగా సర్వనామం వాడినా చదువరికి విసుగు పుడుతుంది. అలా విసుగు కలుగకుండా ఉండాలంటే పర్యాయ పదాలు వాడాలి. మరి పర్యాయ పదం అంటే ఏమిటి? పర్యాయపదమంటే ఒక పదానికి అదే అర్థం వచ్చే పదం బదులుగా వాడబడే పదం. ఉదాహరణకు ‘ఇల్లు’ అనే పదం ఉంది. ఇల్లు అనే పదానికి పర్యాయంగా, గృహము, నివాసము, వాసము, గేహము మొదలైనవి ఉన్నాయి. అలాగే సూర్యుడు అనే పదానికి కొన్ని తెలిసిన పర్యాయ పదాలు చూస్తే రవి, అర్కుడు, భానుడు, ప్రభాకరుడు, భాస్కరుడు, మిత్రుడు
మార్తాండుడు వంటివి చాలా ఉన్నాయి.
అలాగే రాజు అనే పదానికి ప్రభువు, నృపతి, భూపతి, ఏలిక, నరపతి, మహీపతి, క్ష్మాపాలుడు, క్షితిపతి, ధరణీపతిఇలా చాలా ఉంటాయి. ఇంకా భూమికి, ఆకాశానికి సముద్రానికి, పర్వతానికి, అగ్నికి, గాలికి, నీటికి, ఆవుకు, అమ్మకు, నాన్నకు, కొడుకుకు, కూతురుకు, తిండి. పదార్థాలకు, జలచరాలకు, పాముకు, కప్పకు, ఇలా అనేక విషయాలకు పర్యాయపదాలు ఉంటాయి. ముఖ్యంగా పద్యరచన చేసేవారికి పర్యాయ పదాల అవసరం ఎక్కువ. గణాలలో భావానికి సరిపడిన పదం వెయ్యాల్సి ఉంటుంది. సంస్కృతంలో నామలింగాను శాసనం లేదా అమరకోశం అని పర్యాయ పద నిఘంటువు ఇప్పటికీ ఎంతో ప్రాచు ర్యంలో ఉంది. తెలుగులో కూడా పద్యరూ పకంగా కొన్ని, నిఘంటు రూపంలో కొన్ని పర్యాయ పదాల సంకలనాలు ఉన్నాయి.
ఇక పర్యాయ పదవినియోగానికి వస్తే
ఈ పద్యం చూడండి. ఆంధ్ర మహాభారతం విరాట పర్వంలో ఉత్తరగోగ్రహణ సందర్భం. కౌరవుల పన్నాగంతో విరటుని కొల్వున రాజాంతఃపురస్త్రీలు మాత్రమే ఉన్నారు.
యువరాజు ఉత్తరుడు బృహన్నల రూపంలో అర్జునుడు ఉన్నప్పుడు కౌరవసేన అజ్ఞాతంలో ఉన్న పాండవులను కనుగొనాలని కురుముఖ్యులందరూ ఉత్తర గోగ్రహణానికి వచ్చారు . ప్రగల్భాలు పలికే ఉత్తరుణ్ని తీసుకుని అర్జునుడు బయలుదేరుతుంటే విరాటరాజు పుత్రిక ఉత్తర కౌరవవీరుల తలపాగాల కుచ్చులు తెమ్మని సోదరుడు ఉత్తరునికి చెబుతుంది. ఓస్ అదెంత పని అన్న ఉత్తరుడు తీరా రణరంగం దరికి చేరేసరికి బెంబేలెత్తుతాడు. గడగడవణుకుతున్న ఉత్తరునికి ధైర్యం చెప్పి సమ్మోహనాస్త్రం ప్రయోగించగానే కౌరవ సేనంతా మూర్ఛలోకి పోతారు. అప్పుడు అర్జునుడు ఉత్తరుణ్ని వెళ్లి తలపాగాల కుచ్చులు తన చెల్లెలుకోసం తెచ్చుకొమ్మని పంపిస్తూ కౌరవముఖ్యులు ఎవరెవర్ని ఎలా గుర్తు పట్టాలో తెలిపే పద్యం ఇది.

సీ. కాంచనమయవేదికాకనోత్కేతనోజ్వల
విభ్రమమువాడు కలశజుండు
సింహలాంగూల భూషిత నభోభాగ కేతు
ప్రేంఖణమువాడు ద్రోణ సుతుడు
కనకనోవృషసాంద్రకాంతి పరిస్ఫుట
ధ్వజసముల్లాసంబువాడు కృపుడు
లలితకంబు ప్రభాకలిత పతాకావిహా
రంబు వాడు రాధాత్మజుండు
గీ. మణిమయోరగ రుచిజాల మహితమైన
పడగవాడు కురుక్షితిపతి మహోగ్ర ఘన
శిఖరతాళ తరువగు సిడమువాడు
సురనదీ సూనుడేర్పడ జూచికొనుము

ఈ పద్యంలో కౌరవవీరుల రథాల పైన ఎగురుతున్న జండాలను చూపిస్తూ ఒక్కొక్క వీరుణ్ని పరిచయం చేయడం రసరమ్యంగా ఉంది. పద్యంలో కేతనము, ప్రేంఖణము, ధ్వజము, పతాకము, పడగ, సిడము అనే పర్యాయపదాలతో అందమైన పద్యం రూపొందింది.
ఇది పర్యాయ పదావినియోగానికి ఒక మచ్చు తునక మాత్రమే. పర్యాయపద దృష్టితో కావ్యాలు పఠిస్తే పర్యాయ పద సౌందర్యం కనుపిస్తుంది.
అలాగే నానార్థాలు కూడా అంతే. ఇవి ఒక రకంగా పర్యాయ పదానికి విపర్యయం లాంటివి. అక్కడ వస్తువును సూచించే అనేక పదాలయితే, ఇక్కడ ఒకే పదం సూచించే అనేక అర్థాలు. పదం ఒకటే ఉండి అనేక అర్థాలున్న పదాలు కొన్ని ఉన్నాయి. అలాంటి పదాలకున్న అనేక అర్థాలను నానార్థాలు అంటారు.
ఒక వాక్యం చూద్దాం. ఉదా: చచ్చిన తేలు నీటిపై తేలుతుంది.
ఇక్కడ తేలు కీటకాన్ని సూచించే నామవాచకంగానూ, తేలుట అనే క్రియా పదంగానూ వాడబడింది. నానార్థాలు కలిగిన పదాలు కను-చూచు, ప్రసవించు, రుచి-చవి(పదార్థగుణం నాలుకతో గ్రహించేది), కాంతి, కాలు-శరీరావయం, కాలుట అగ్ని సంబంధమైనది, కాలుడు (ఉదా:కాలుని దున్నపోతు చిరుగంటలమ్రోతకుగాక సంధివాక్యాలకు వీనులొగ్గుదురటయ్య-విజయశ్రీ జంధ్యాల పాపయ్య శాస్త్రి) అంటే యమధర్మ రాజుకూడా. ఇలా నానార్థాలతో అందమైన పాటలు రాసిన సినీ కవులున్నారు.
అచ్చెరువున అచ్చెరువున అనే పాటలో ఆశ్చర్యంతో ఆ చెరువులోని అనే అర్థంతో భావించి వినగానే ఆనందం కలుగుతుంది.
అలాగే మరో పాట ‘శివశివ శంకర’(భక్త కన్నప్ప) లో ‘మారేడు నీవని ఏరేరి తేనా మారేడు దళములు నీసేవకు’ అంటాడు కవి. ఇది కృతక పదమే అయినా మారేడు అంటే ఒక అర్థం మా రాజువనీ, మరో అర్థం శివునికిష్టమయిన మారేడు దళాలనీ తీసుకుంటే కలిగే హాయి అనిర్వచనీయం. నానార్థ పద నిఘంటువులు కూడా ఉన్నాయి.
తిరువేంగళనాథుడనే ఆయన పద్యాలలో నానార్థ నిఘంటువు తయారు చేశాడు. అందులో ఒక పద్యం చూడండి.
కం. కచమన కొప్పును బాహువు
కచమనగా ముఖము ముక్కు కౌనును నడుమున్
కచమన పాపెట బొట్టును
కచమన రాకిణియు బొట్టు గణుతింపదగున్

ఇలా భాషలోని సర్వాంగాలను పరిశీలిస్తూ ప్రసిద్ధ కవులు రచయితల ప్రయోగాలను పరికిస్తే పర్యాయపదాలు, నానార్థాల సొబగు తెలుస్తుంది.

తేనెలొలుకు తెలుగు-ఆమ్రేడిత శోభ

 

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

 

 

~~~~~~~~~~~~~

“గలగలా గోదారి కదలిపోతుంటేను

బిరబిరా కృష్ణమ్మ పరుగులిడుతుంటే

~~~~~~~~~~

 

ఎప్పుడూ అనుకుంటూ ఉంటాను జ్యోతి వలబోజుగారి సందేశం రాకముందే ‘చకచకా’ వ్యాసం రాసి పంపించాలని. కాని కొంత పనుల నెపం, మరికొంత బద్ధకం.  ‘గబగబా’ ఏదో రాయటం కాదుగదా. అసలే రాసేది తేనెలొలుకు తెలుగు గురించి. తెలుగు భాష తియ్యదనం గురించి.

సరే ఈసారి ఆమ్రేడితాల గురించి మాట్లాడుకుందామనిపించింది.  వేరే భాషల గురించి తెలియదు కాని

తెలుగులో ఆమ్రేడితాల పాత్ర తక్కువేమీ కాదు. ఆమ్రేడితమంటే కొంతమందికి తెలియక పోవచ్చుకానీ చదువుకున్నవారయినా, చదవుకోనివారయినా మాట్లాడేప్పుడు  ఏదో సందర్భంలో వాడకుండా మాత్రం ఉండలేరు. మెల్లగా నడిచే పిల్లల్ని ‘గబగబ’ నడువు అంటారు.  మెరిసే వస్తువుల్ని చూసినప్పుడు ‘తళతళ‘ మెరుస్తుంది అంటాం.  ఉదాహరణకు కంచం తళతళ లాడుతుంది అనటం సహజం. అదే ఆకాశంలో చుక్కలు ’మిలమిల’ మెరుస్తున్నాయి అనటం చూస్తాం.  ఇప్పుడర్థమయ్యింది కదా ఆమ్రేడితాలంటే.  ఒకే పదం ఒకటి కంటే ఎక్కువ సార్లు ఉపయోగిస్తే వ్యాకరణ పరంగా అలాంటి పదాలను ఆమ్రేడితాలంటారు.  సర్వ సాధారణంగా ఆమ్రేడితాలను నొక్కి చెప్పటానికి వాడుతాం.  కాని అవి తెలియకుండానే భాషకు అందాన్ని భావానికి ప్రాధాన్యాన్ని చేకూరుస్తాయి.

 

ఇక ఉదాహరణలు కోకొల్లలు.

 

నీళ్లు ‘సలసల’ కాగుతున్నాయి.

వాడు ‘చరచర’నడుచుకుంటూ వచ్చాడు.

తండ్రిని చూస్తే చాలు ఆ అబ్బాయి ‘గడగడ’ వణికికిపోతాడు- ఇది భయ సూచకం.  అదే చలి బాధయితే అయ్యో పాపం చలికి ‘గజగజ’ వణికి పోతున్నాడు.

కాయితం‘పరపర’చింపేశాడు,

’కసకస’కత్తితో పొడిచాడు.

’బుసబుస’కోపం పొంగుకు వచ్చింది.

ఆమె ‘రుసరుస’లాడుకుంటూ వెళ్లి పోయింది.

అమ్మాయి’గునగున’నడుస్తూ వస్తున్నది.

వాళ్లిద్దరేవో ‘గుసగుస’ లాడు కుంటున్నరు. ఇలా. . . .

‘పకపక’ నవ్వేవాళ్లు కొంతమంది.

’గలగల’ నవ్వేవాళ్లు కొంతమంది.

మళ్లీ ఇదే ‘గలగల ‘గాజుల శబ్దానికివాడుతాం.  అలాగే గలగలా నది ప్రవహిస్తున్నది అంటాం.

 

శబ్ద సంబంధమైన ఆమ్రేడితాలు చాలానే ఉన్నాయి.

గజ్జెలు ‘ఘల్లుఘల్లు’ మన్నాయి.

’గణగణ’ గంట మ్రోగింది. ’,

’బడబడ’చప్పుడు చేస్తూ రైలుపోతున్నది.

ఎవరో ‘దబదబ’తలుపు కొడుతున్నరు.

’టపటప’చినుకులు రాలినయ్.

లేకపోతే ఆ తిట్లకు ఆమె కన్నుల నుండి ‘టపటప’ కన్నీట చుక్కలు రాలిపడినయ్.

జాతీయ జండా ‘రెపరెప’లాడుతున్నది.

ఇలా చాలా సందర్భాలలో మనకు తెలియకుండానే ఆమ్రేడిత శబ్దాలు వాడుతాం.

క్రియా పదాలకు విశేషణాలుగానే ఆమ్రేడితాలు ఎక్కువగా వాడబడతాయి. ’టకటక’ తలుపుకొట్టడానికీ, నడువడానికీ వాడటం జరుగుతుంది.

 

’బిరబిర’, ’జరజర’, ’కరకర’, ’మెరమెర’, ’పెరపెర’, ’గరగర’, చరచర’, చురచుర’, ’బరబర’, ’బురబుర’, ’సురసుర’, ’పిటపిట’, ’గుటగుట’, ’గటగట’, పటపట’, ’వటవట’, ’వెలవెల’, ’ఫెళఫెళ’’, ’కిచకిచ’, ’కిలకిల’, ’మలమల’, ’బొలబొల’, ’ములముల’, ’కులకుల’, ’పలపల’, ’వలవల’, ’విలవిల’, ’ఢమఢమ’, ’తిమతిమ’, ధుమధుమ’, ’ఘుమఘుమ’, ’దబదబ’, ’లబలబ’, ’కుతకుత’, ‘తుకతుక’, ఇలా వెతుకుతూ పోతే బోలెడన్ని ఆమ్రేడితాలు తెలుగు భాషా సౌందర్యానికి వన్నెలద్దుతాయి.

 

అన్నం ఉడుకుతుంది అనడానికి,  అన్నం ‘తుకతుక’ ఉడుకుతుంది అనటానికి భేదం మనకు తెలుసు. ఆమ్రేడితాలు చాలా సందర్భాలలో మాటల్లో దృశ్యీకరణ చేస్తాయి. లాక్కుపోవడానికీ ‘గొరగొర’ గుంజుకు పోయిండు అన్నదానికి సన్నివేశ చిత్రణలో మార్పు తెలుస్తుంది. బాధను వ్యక్తం చెయ్యడానికి ‘విలవిల’లాడిండు అంటాం. కోపం ప్రకటించడానికి -వాణ్ని ‘కరకర’ నమిలి మింగెయ్యాలన్నంత కోపం వచ్చింది అంటాం.  అలాగే చురచుర చూసిండు అంటాం.

కొన్ని ఆమ్రేడితాలు ఒక్కోసారి వేరువేరు సందర్భాలలో వాడటం జరుగుతుంది.  చూశారా ‘వేరు వేరు’ కూడా ఆమ్రేడితమే.  ‘గడగడ’ అనే దాన్ని  పాఠం చదవిండనీ చదవటానికీ, గడగడవణికి పోయిందని భయపడటానికీ,  గడగడ గ్లాసుడు నీళ్లు తాగిండు అని తాగడానికీ వాడటం చేస్తుంటాం. ఏది ఏమైనా సర్వ సాధారణంగా పనిలోని వేగాన్ని,  తీవ్రతను తెలియపరుస్తుంది ఆమ్రేడితం. బుర్రకథల్లో ఉత్ప్రేక్షగా

‘చరచరచరచర’ కత్తి దూసెరా

‘పటపటపటపట’ పండ్లు కొరికెరా

వంటి ప్రయోగాలున్నాయి.

 

ప్రారంభంలో నాంది వాక్యంగా రాసిన ప్రసిద్ధ గీతపాదం శంకరంబాడి సుందరాచారి రాసిన “మా తెలుగు తల్లికీ మల్లె పూదండ”లోనిదన్నది  అందరికీ తెలిసిన విషయమే. అందులోని గలగలా గోదారి, బిరబిరా కృష్ణమ్మ తెలుగు వారి నాలుకల మీద ఎప్పుడూ ఆడే ఆమ్రేడితాలు.

 

ఆమ్రేడితాలను పద్యంలో పొందుపరచిన  కవులున్నారు. ఉదాహరణకు వానమామలై వరదాచార్యులు ఒక పద్యంలో

 

చం. జలజల పూలు రాలినటు చల్లనిమెల్లని పిల్ల తెమ్మెరల్

తెలతెలవాఱి  వీచినటు తియ్యని కమ్మని పాలనీగడల్

తొలితొలి తోడు విచ్చినటు తోరపు సిగ్గున ముగ్ధ కందొవల్

వలపుల జిమ్మినట్లు చెలువమ్మొలికించు భవత్కవిత్వముల్ .

ఆమ్రేడతాలుపయోగించడంతో  పద్యం శోభాయమానమైంది.

 

తేనెలొలుకు తెలుగు

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

తెలుగు భాషను వన్నెకెక్కించిన ప్రక్రియల్లో అవధాన ప్రక్రియ ఒకటి. ఇప్పటికీ ఈ ప్రక్రియ నిత్య నూతనంగా ఉందని చెప్పడానికి నిన్నమొన్న రవీంద్రభారతిలో జరిగిన ద్విగుణిత అష్టావధానం ఉదాహరణగా చెప్పవచ్చు. పద్దెనిమిదేళ్ల ప్రాయంలో ఎక్కడో దేశంగాని దేశం అమెరికాలో పుట్టి గీర్వాణాంధ్ర భాషలలో సమంగా అష్టావధానం చేయడం మాటలు కాదు. అతననే కాదు అష్టావధానం ఎవరికైనా కష్టావధానమే. పద్యం రాయడంలో పట్టుండాలి. పాండిత్యముండాలి. సద్యస్ఫూర్తి ఉండాలి. ధారణా పటిమ ఉండాలి. వాక్శుద్ధి ఉండాలి. ఉచ్ఛారణాపటుత్వం ఉండాలి. నిబ్బరత్వం, ఆత్మస్థైర్యం ఉండాలి.
అవధానం ఒక సాహిత్య క్రీడ. నాకు తెలిసి ఇలాంటి ఉత్సుకతను కలిగించే సాహిత్య సల్లాప క్రియ మరే భాషలోనూ లేదనుకుంటాను. అవధానంలో అష్టావధానం, శతావధానాలు పేరు మోసినా, ద్విగుణిత, సహస్ర, ద్వి సహస్ర, పంచ సహస్ర అవధానాలు కూడా చెదురుమదురుగా చేయబడ్డాయి. ఇందులో జంట అష్టావధానం చేసిన వాళ్లున్నారు. తిరుపతివేంకట కవులు, కొప్పరపు కవులు పాత తరం వారైతే, మేడసాని మోహన్, నాగఫణిశర్మ, గరికపాటి నరసింహారావు, గుమ్మనగారి లక్ష్మీనృసింహా శర్మ, ఇందారుపు కిషన్ రావు, అష్టకాల నరసింహ రామశర్మ, ముద్దురాజయ్య అవధాని ఇలా చాలా మందే అవధానులు తెలుగు రాష్టాలలో అవధాన కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు, నిర్వహిస్తున్నారు.
అవధానం అష్టావధానమైనా, శతావధానమైనా సాధారణంగా ముఖ్యమైన అంశాలు అవే ఉంటాయి. అవధానమంటేనే పృచ్ఛకులు అడిగిన ప్రశ్నలకు అప్పటికప్పుడు పద్యరూపకంగా జవాబు చెప్పాలి. అంతేగాక నిషిద్ధాక్షరి, దత్తపది, సమస్య, వర్ణన, వ్యస్తాక్షరి, న్యస్తాక్షరి, పురాణ పఠనం, ఘంటికా గణనం, తేదీకి తగిన వారం చెప్పడం వంటివాటిలో మొదటి నాలుగు మాత్రం తప్పక ఉంటాయి. మిగతావాటిలో ఏవైనా మూడు మరియు వీటికి తోడు అప్రస్తుత ప్రసంగం ఉంటాయి. అప్రస్తుత ప్రసంగానికి పద్య ప్రక్రియతో పనిలేదు. అది కేవలం అవధాని ఆలోచనలకు మధ్యమధ్య ఆటంకం కలిగించడమే. కాకపోతే అష్టావధానంలో ఎక్కువగా ఆకట్టుకునే అంశం అప్రస్తుత ప్రసంగమే. దానికి కారణం ఆ పృచ్ఛకుడు చమత్కారమైన, మెదడుకు మేతపెట్టే ప్రశ్నలో లేదా చొప్పదంటు ప్రశ్నలో వేయటం దానికి అవధాని సమయస్ఫూర్తితో జవాబివ్వటం అనేది ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది. ఇక నిషిద్ధాక్షరిలో పృచ్ఛకుడు ఏదైనా ఒక అంశం మీద పద్యం అడిగిన వృత్తంలో చెప్పాలి. కాని ఒక అక్షరంతో అవధాని మొదలుపెట్టగానే పృచ్ఛకుడు అవధాని చెప్బబోయే అక్షరాన్ని నిషేధిస్తే అవధాని వేరొక అక్షరం చెబతాడు. అలా రెండు పాదాలదాకా నిషేధం సాగుతుంది. యతి అక్షరం అవధాని ఇష్టం. మిగతా రెండు పాదాలకు నిషేధం ఉండదు. అయితే ఈ నాలుగు పాదాలు నాలుగు విడతల్లో చెప్పబడతాయి. అంటే మొదటి ఆవర్తంలో నిషిద్ధాక్షరి ఒకపాదం, దత్తపది ఒకపాదం, సమస్య ఒకపాదం, వర్ణన ఒకపాదం న్యస్తాక్షరి చెప్పటం జరుగుతుంది. ఆశువు, తేదీలకు వారం వగైరా ఎప్పటికప్పుడే సమాధానం ఇవ్వబడుతుంది. ఇక రెండవది దత్తపది. పృచ్ఛకుడు ఏవైనా నాలుగు పదాలు ఇచ్చి ఆ పదాలను ఒక్కో పాదంలో ఒక్కో పదాన్ని చేరుస్తూ అడిగిన అంశం మీద పద్యం చెప్పాలి. ఇది ఒక ఆసక్తికరమైన అంశం. పృచ్ఛకుడు విచిత్రమైన పదాలు ఎన్నుకుంటాడు. ఉదాహరణకు క్రికెటు, వాలీబాలు, హాకీ. కబాడీ వంటి పదాలిచ్చి ఆపదల అర్థం కాకుండా పద్యాన్ని రామాయణార్థంలోనో భారతార్థంలోనో చెప్పమనటం. లేదా సినిమాతారల పేర్లో, ఇడ్లీ, దోస వంటి తిండి పదార్థాల పేర్లో ఇచ్చి పద్యం పూరించమనడం

మూడవది సమస్యాపూరణం. ఇదీ ఆకర్షణీయమైన అంశమే అవధానంలో. పద్యంలోని చివరిపాదాన్ని ఇస్తే మిగతా పద్యమంతా పూరించాలి. ఇందులో ఉన్న చిక్కేమిటంటే పృచ్ఛకుడు అసంగతమైన సమస్య ఇస్తే దాన్ని తెలివిగా పూరించాలి అవధాని. ఇది ఒకరకంగా ఇబ్బందికరమైన ప్రక్రియ.

ఉదాహరణకు పతిని తన్నకున్న పతితగాదె’ ఇది ఒకసారి ఆంధ్ర ప్రభ వారపత్రికలో వారం వారం అవధానంలో ఇచ్చిన సమస్య.
అప్పట్లో నేను దానిని ఇలా పూరించి పంపిస్తే బహుమతి వచ్చింది.

“పాడు తాగుడునకు బానిసయైపోయి
విత్తవాంఛతోడ విటుని దెచ్చి
తన్ను తార్చుటకును తలపడగా పత్ని
పతిని తన్నకున్న పతిత గాదె”
———————————

నేను అవధానిని గాదుగానీ ఒకటి రెండు అష్టావధానాల్లో పృచ్ఛకుడిగా ఉన్నాను

ఇలాంటివి ఇస్తే లౌక్యంగా పూరించవలసి ఉంటుంది. అప్పటికప్పుడు పరిష్కారం సాధించాలి. కనుక కొంచెం కష్టం.
నాలుగవది వర్ణన. ఏదైనా ఈయబడిన సందర్భమును పురస్కరించుకొని వర్ణిస్తూ పద్యం చెప్పాలి. ఆపై వ్యస్తాక్షరిలేదా న్యస్తాక్షరి ఏదో ఒకటి ఉంటుంది. ఏదైనా ఒక వాక్యములోని అక్షరాలు క్రమరహితంగా (ఉదా॥5వ అక్షరం ‘ప’ తరువాత 11వ అక్షరం, ఆతరవాత 2వ అక్షరం ఇలా)అవధానం పూర్తయేలోపు మధ్యమధ్యలో పృచ్ఛకుడు అందిస్తాడు. అవన్నీ చివరలో పేర్చుకుని వాక్యం చెప్పాలి. ఇక న్యస్తాక్షరి అయితే ప్రతిపాదంలో ఏదో ఒక అక్షరం ఇచ్చి అది సంఖ్యాపరంగా 7వ అక్షరమనో 12వ అక్షరమనో చెప్పి ఆస్థానంలో ఆఅక్షరం వచ్చేట్టుగాపృచ్ఛకుడు అడిగిన సందర్భానికి ఏ వృత్తంలో అంటే ఆవృత్తంలో పద్యం చెప్పాలి. ఇకమిగతావన్నీ అవధాని ఏకాగ్రత భంగం చేసేవే అప్రస్తుతమైనా, తేదీలకు వారం చెప్పడమైనా గంటలు ఎన్ని కొట్టారో చెప్పడమైనా. పురాణపఠనం పాండిత్యానికి సంబంధించినది. ఏది ఏమైనా అవధానప్రక్రియ మేధోపరంగా కత్తిమీద సాములాంటిది. ఇదంతా అయిన తరువాత తాను పూరించిన పద్యాలన్నీ ధారణకు తెచ్చుకుని చదివి వినిపించడంతో అవధానం సుసంపన్నమవుతుంది. ఇంతటి కష్షటమైన ప్రక్రియను ఎందరో అవధానులు చాలా సునాయాసంగా చేసి ప్రేక్షకులను మెప్పించి అవధానానికి అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి తెచ్చిపెట్టారు. అవధానం తెలుగు పద్యానికి తెలుగు భాషకు చాలా ప్రాచుర్యాన్ని గడించి పెట్టిందనటంలో సందేహం లేదు.

తేనెలొలుకు తెలుగు – 5

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

విశ్వవ్యాప్తంగా తెలుగు మాట్లాడేవాళ్లు కోట్ల సంఖ్యలో ఉన్నారు. కాని రాను రాను వాడేవాళ్లు తగ్గి భాష ఎక్కడ అంతరించిపోతుందోనన్న భయం కొంతమందికి లేకపోలేదు. ప్రస్తుత పరిస్థితులు చూస్తుంటే అవునేమో అనిపిస్తుంది కూడా. ఇంత అందమైన మన మాతృభాష అంతరించకుండా ఉండాలంటే ఒక తరం నుండి ఇంకొక తరానికి అది అందించబడాలి. మన తెలుగులో చాటువులు అని ఉన్నాయి. వాటికి తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. అసలు చాటువంటే ఏమిటి? కవులైన వారు కొన్ని కొన్ని సందర్భాలలో స్పందించి అప్పటికప్పుడు చెప్పిన పద్యాలే చాటువులుగా నిలచిపోయాయి. శ్రీనాథుని చాటువులకు మంచి పేరున్నది. పలనాటి సీమకు వెళ్లినపుడు అక్కడి పరిస్థితిని గమనించి కింది పద్యాలు చెప్పాడట.

చిన్ని చిన్ని రాళ్లు చిల్లర దేవుళ్లు
నాగులేటి నీళ్లు నాపరాళ్లు
సజ్జజొన్నకూళ్లు సర్పంబులును తేళ్లు
పలనాటిసీమయే పల్లెటూళ్లు

అలాగే

రసికుడు పోవడు పలనా
డెసగంగా రంభయైన ఏకులు వడకున్
వసుధేశుడైన దున్నును
కుసుమాస్త్రుండైన దొన్న కూడే గుడుచున్

జొన్నకలి జొన్నయంబలి
జొన్నన్నము జొన్నప్సరు జొన్నలెదప్పన్
సన్నన్నము సున్నజుమీ
పన్నుగ పలనాటిసీమ ప్రాంతమునందున్
ఇంకా ఆయనవి చాలానే ఉన్నాయి.
కుల్లాయుంచితి, గోకజుట్టితి, మహాకూర్పాసముందొడ్గితిన్
వెల్లుల్లిన్ దిలపిష్టమున్ మెసవితిన్ విశ్వస్త వడ్డింపగా
చల్లాయంబలి ద్రాగితిన్, రుచుల దోసంబంచు బోనాడితిన్
దల్లీ! కన్నడ రాజ్యలక్ష్మి! దయలేదా? నేను శ్రీనాధుడన్!

అలాగే

“దీనారటంకాలదీర్థమాడించితి”
“చిన్నారి పొన్నారి చిరుతకూకటినాడు”

వంటి రసవత్తరమైన పద్యాలు చాటువులుగా తెలుగు భాషను జీవద్భాషగా చేస్తున్నాయి. ఆనాటి చరిత్ర తెలుసుకోవడానికి ఇలాంటి మరెందరి చాటువులో మనకు సాహిత్య చరిత్రలో దర్శనమిస్తాయి.
ఆంధ్రభోజుడుగా పిలువబడ్డ శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు ఆస్థానంలోని అష్టదిగ్గజాలుగా పేర్కొనబడే కవులలో
తెనాలి రామకృష్ణ కవి ఒకరు. ఈయన చాటువులు కూడా చాలా ప్రసిద్ధి గాంచినవే.
మేకకు మేకమేక మెకమేకకుతోకకు మేక మేక అనే పద్యం
కుంజరయూధంబు దోమ కుత్తుక జొచ్చెన్
అన్న పద్యానికి రాజుగారి వద్ద ఒకరకంగా, సేవకుని వద్ద ఒకరకంగా చెప్పిన చాటువులు కవుల చతురతకు నిదర్శనాలు.
అలాగే అల్లసాని పెద్దన
నిరుపహతిస్థలంబు రమణీప్రియదూతిక తెచ్చి యిచ్చు క
ప్పురవిడె మాత్మకింపయిన భోజన మూయలమంచ మొప్పు త
ప్పరయు రసజ్ఞు లూహ తెలియంగల లేఖకపాఠకోత్తముల్
దొరికినగాని యూరక కృతుల్ రచియింపుమటన్న శక్యమే!

ప్రసిద్ధమైన చాటువు. అప్పట్లో కవులు ఎంతటి వైభవాలు పొందారో తెలిపే పద్యం. ఇంకా అనేక మందివి అనేక చాటువులున్నాయి. ఇవి చాటువుల ఉదాహరణలు మాత్రమే

‘కావ్యేషు నాటకం రమ్యం’ అన్న మాట చాలాసార్లు విని ఉంటాం. సంస్కృతంలో కాళిదాసు రచించిన ‘శాకుంతలం’ గొప్ప రచనగా పేరు పొందిన విషయం మనకు తెలిసిందే.
అయితే ఇవన్నీ మనకు కాస్తో కూస్తో సాహిత్య పరిజ్ఞానం ఏర్పడ్డ తరువాత తెలిసిన విషయాలు. ఒక్కసారి మవందరం మన బాల్యాల్లోకి తొంగి చూసినట్లయితే తప్పకుండా మనం చూసిన నాటకాలు గుర్తుకు వస్తాయి.
పల్లెల్లో చిడతల రామాయణం, సుగ్రీవ విజయం వంటి యక్షగానాలు, చిందు బాగోతం, ఇలా జానపద కళా రూపాలయితే, పట్టణాల్లో, పెద్దపెద్ద గ్రామాల్లో సురభి కంపెనీ వారు గానీ, కొన్ని నాటక సమాజాలు గానీ వేసే హరిశ్చంద్ర, పాండవోద్యోగ విజయం, గయోపాఖ్యానము, చింతామణి, బాలనాగమ్మ, అల్లిరాణి, కనకతార, రంగూన్ రౌడీ, భక్తరామదాసు మధుసేవ వంటి ప్రసిద్ధ నాటకాలు అప్పట్లో విరివిగా ఆడేవారు. ఇప్పటిలా సినిమాలు, టీవీ సీరియళ్లు లేని కాలంలో అవే జనాలకు వినోద కాలక్షేపాలు. ఇదంతా అర్ధశతాబ్ది కిందటి ముచ్చట.
అయితే అప్పుడు ప్రదర్శించబడిన దాదాపు అన్ని నాటకాల్లోనూ పద్యాలుండేవి. ఆ పద్యాలు రాగయుక్తంగా పాడి, హావభావాలతో పాత్రోచితంగా నటిస్తుంటే తెల్లవారుఝాముదాకా నాటకాలు చూచేవాళ్లు. కరంటు కూడా లేని రోజుల్లో దివిటీల వెలుగులో, పెట్రొమాక్స్ లైట్ల వెలుగులో ప్రదర్శించేవారు. అప్పటి నాటకాలు పామరులకు సైతం పద్యాలు నేర్పాయి. పొట్టచీరితే అక్షరమ్ముక్క రానివారు కూడా..

చెల్లియొ చెల్లకో, తమకు చేసిన యెగ్గులు సైచిరందరున్
తొల్లి, గతించె, నేడు నను దూతగ బంపిరి సంధిసేయ నీ
పిల్లలు పాపలున్ బ్రజలు బెంపువహింపగ సంధి సేసెదో
ఎల్లి రణంబెగూర్చెదవొ ఏర్పడ జెప్పుము కౌరవేశ్వరా!

అని ఎలుగెత్తి పాడేవారనేది అతిశయోక్తి కాదు గదా!
వీటితో పాటు సందర్భానుసారంగా కీర్తనలు, నృత్యగీతాలు, భజనలు ఇలా నాటక సాహిత్యానికి అప్పట్లో అత్యంత ఆదరణ ఉండేది.

రామదాసు నాటకంలో
‘ఏ తీరుగ నను దయజూచెదవో ఇన వంశోత్తమ రామా!
నా తరమా భవ సాగరమీదను నళినదళేక్షణ రామా!’
అలాగే
‘సీతాకు జేయిస్తి చింతాకు పతకము రామచంద్రా’
‘రామరామ రఘురామ పరాత్పర రావణ సంహర రఘుధీరా’
ఇంకా ఎన్నో రామదాసు రాసిన పద్యాలు అప్పటి ప్రజల వాలుకల మీద నర్తించేవి
చింతామణి నాటకంలో సుబ్బిశెట్టి పాత్ర, హరిశ్చంద్రలో నక్షత్రకుడు, చిరుతల రామాయణంలో బుడ్డెన్ ఖాన్ వంటి హాస్య పాత్రలు నాటి ప్రేక్షకుల హృదయాల్లో నిలిచి పోయిన పాత్రలు. వారి సంభాషణలు నాటి కళాస్వాదకులకు కంఠోపాఠాలు.

అత్తగారిచ్చిన అంటునామిడి తోట సుబ్బిశెట్టి పద్యం ఎంతో ప్రసిద్ధం. శోకరసప్రధానమైన హరిశ్చంద్ర నాటకంలో ముఖ్యంగా కాటి సన్నివేశంలో జాషువా పద్యాలకు ఎంత ప్రాచుర్యం లభించిందో చెప్పలేం.

ఎన్నో యేండ్లు గతించిపోయినవి గానీ,యీ శ్మశానస్ధలిన్
గన్నుల్ మోడ్చిన మందభాగ్యుడొకఁడైనన్ లేచిరాఁ,డక్కటా!
యెన్నాళ్ళీచలనంబులేని శయనం? బేతల్లు లల్లాడిరో!
కన్నీటంబడి క్రాఁగిపోయినవి నిక్కంబిందు పాషాణముల్

అలాగే ‘ఇచ్చోటనేగదా’, మాయామేయ జగంబె నిత్యమని సంభావించి మోహంబునన్ ‘ పద్యాలు కూడా ప్రాచుర్యం పొంగాయి.

రాయబారం పద్యాలు
‘జండాపై కపిరాజు. ’
‘ముందుగ వచ్చితీవు మునుముందుగ అర్జును నేను జూచితిన్’
బావా ఎప్పుడు వచ్చితీవు’
పద్యాలు తెలుగు నాటకపద్యాలలో మణిరత్నాలు.
సాహిత్యం ఒక ఎత్తైతే సంగీతం మరొక ఎత్తు. అప్పట్లో పద్యానికి వన్స్ మోర్ అనే విషయం నటుల గాయక పాటవానికి పరీక్షగా ఉండేది.

బాలనాగమ్మలో
‘ఆడుది నవ్వెనా’
అనే పద్యం ఆడవారి అన్ని కోణాలను ఎంతో రమ్యంగా వివరిస్తుంది.
అలాగే కృష్ణ తులాభారంలో ‘మీరజాలగలడా నా యానతి వ్రతవిధాన మహిమన్ సత్యాపతి’
బహుళ ప్రాచుర్యం పొందిన గీతం.
ఇంకా చెప్పాలంటే చాలనే ఉంది.కానీ నా ఉద్దేశం మిమ్మల్ని ఒకసారి మన తెలుగు నాటక సాహిత్యం వైపు దృష్టి సారించేలా చేయడమే.
నల్లనయ్య నయగారాల నవనవోక్తులు, ’నవఖండ భూమండలాధిప మకుటతట ఘటిత మణి ఘృణి నిరంతర నీరాజిత నిజపాద పంకేరుహుండను’వంటి సుయోధనుని వాక్తటిల్లతలు, ’ధ్వాంతోధ్వాంత ధూమధూమకర జంఝామారుత శిలోచఛయ భిన్న దంభోళినీ’వంటి మాయలఫకీరు ఉరుములవంటి మాటలు, నారదుని వాక్చమత్కృతులు, శకుని కపటపు వంకర మాటలు, సుబ్బిశెట్టి ఎగపోతల బొంగురు గొంతు గరగరలు ఇలా చెప్పుకుపోతే అనేక పాత్రల పాత్రచిత్రణకై తెలుగు కవులు సృజించిన నాటక సాహిత్యం అపారం. తేనెలొలుకు తెలుగు భాష మధురిమకు నాటకసాహిత్యం కూడా ఎంతో తోడ్పడిందనటంలో సందేహం లేదు.

తేనెలొలుకు తెలుగు – 5

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

తెలుగు భాషను సుసంపన్నం చేసిన మరో దేశీఛందస్సుకు చెందిన ప్రక్రియ ఆటవెలది.

ఆటవెలది అనగానే

అనగననగరాగమతిశయిల్లుచునుండు
తినగ తినగ వేము తియ్యనుండు
సాధనమున పనులు సమకూరు ధరలోన
విశ్వదాభిరామ వినురవేమ అనే పద్యం గుర్తుక వస్తుంది
ఆటవెలదుల్లో అనేక లౌకిక వాస్తవాలను వెల్లడించిన ప్రజాకవి వేమన.
మేడిపండు జూడ మేలిమై యుండును
పొట్టవిప్పి చూడ పురుగులుండు
పిరికి వాని మదిని బింకమీలాగురా
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ
ఇలా వందల పద్యాలు వేమన పేరుమీద చలామణిలో ఉన్నాయి. వేమన మొదట శృంగార జీవితం గడిపి తరువాత విరక్తుడై యోగిగా మారిన కవి అని చెబుతారు. ఇదమిద్థంగా కాకపోయిన ఈయన పదిహేడవ శతాబ్దానికి చెందిన కవి. నన్నయ మొదలుకొని నేటి ఔత్సాహిక కవులదాకా ఎంతో మంది కవులు ఆటవెలదులు రాసిన వారే. కాకపోతే వేమన పద్యాలు జీవితానుభవాలనుండి పుట్టినవి. మనిషిని తీర్చి దిద్దడానికి రాసినవి. ప్రజల అగచాట్ల నుండి బయల్వెడలినవి. జనుల భాషలో రాయబడినవి అందుకే వాటికంత ప్రాచుర్యం లభించింది.
మంచి ఉపమానాలతో చెప్పబడినవి అందుకే అవి ప్రజలనాలుకలమీద నడయాడుతుంటాయి.

గంగిగోవు పాలు గరిటెడైనను చాలు
కడివెడైన నేమి ఖరముపాలు
భక్తిగలుగు కూడు పట్టెడైనను చాలు
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ
ఇలా చెబుతూ పోతే వందల పద్యాలు చెప్పాలిసి వస్తుంది.

కేవలం నీతిబోధకే కాకుండా ఆటవెలది అన్ని భావాలకూ ఒదుగుతుంది.
ఇనగణత్రయంబు ఇంద్ర ద్వయంబును
హంసపంచకంబు ఆటవెలది
అని ఛందస్సులో సూత్రం చెప్పారు
మొదటి పాదంలో మూడు సూర్య గణాలు రెండు ఇంద్రగణాలు, రెండవ పాదంలో ఐదు సూర్యగణాలు
అలాగే మళ్లీ మూడు నాలుగు పాదాలు కూడా కొనసాగుతాయి.
రాగయుక్తంగా పాడటానికి అనువైన పద్యం ఆటవెలది.
ప్రబంధకవులందరూ తమకావ్యాల్లో వృత్తాలతో పాటు ఆటవెలదులు తేటగీతులు విరివిగానే వెలయించారు. ఆధునిక కవులు చాలామంది ఆటవెలది పద్యాలలో లఘు కావ్యాలు వెలువరించారు. ఆటవెలదితో పాటు తేటగీతి కూడా
బాగానే తెలుగు భాషకు అందాలు అద్దింది.

పోతన ప్రసిద్ధ పద్యం
చేతులారంగ శివుని పూజించడేని
నోరునొవ్వంగ హరికీర్తి నుడువడేని
దయయు సత్యంబు లోనుగా దలపడేని
కలుగనేటికి తల్లుల కడుపుచేటు
అంతేగాక సీసపద్యం నాలుగుచరణాల తరువాత

ఎత్తుగీతిగా తేటగీతిగాని ఆటవెలదిగాని ఉండటంతో సీసాలు రాసిన కవులందరూ ఆటవెలది తేటగీతుల్ని రాశారు.

కరుణశ్రీ తన లఘుకృతుల్లో ఈ రెండు ప్రక్రియల్నీ
విరివిగా ఉపయోగించుకున్నారు. మచ్చుకి
కుంతీకుమారిలో
దొరలునానందబాష్పాలో పొరలు దుఃఖ
బాష్పములోకాని అవి మనము చెప్పలేము
జారుచున్నవి ఆమె నయనాలనుండి
బాలకుని చెక్కుటద్దాలమీన
అలాగే పుష్ప విలాపంలో
ఊలుదారాలతో గొంతుకురి బిగించి
గుండెలోనుండి సూదులు గుచ్చి కూర్చి
ముడుచుకొందురు ముచ్చట ముడుల మమ్ము
అకట దయలేనివారు మీఆడువారు

ఇలా ఎందరో ఆటవెలదుల్ని తేటగీతులు రాసి తెలుగు భాషకు వెలుగు నింపారు

తేనెలొలుకు తెలుగు-4

రచన: తుమ్మూరి రామ్మోహనరావు

కూరిమిగల దినములలో
నేరములెన్నడును కలుగ నేరవు మరియా
కూరిమి విరసంబైనను
నేరములే తోచుచుండు నిక్కము సుమతీ. . .
ఇది నేను చిన్నప్పుడు చూచిరాత కాపీలో అభ్యాసం చేసిన మొదటి పద్యం. దీని తరువాత

చీమలుపెట్టిన పుట్టలు
పాములకిరవైనయట్లు పామరుడు తగన్
హేమంబు కూడబెట్టిన
భూమీశుల పాలజేరు భువిలో సుమతీ

ఉపకారికినుపకారము
విపరీతముగాదు సేయ వివరింపంగా
అపకారికి ఉపకారము
నెపమెన్నక చేయువాడు నేర్పరి సుమతీ

బలవంతుడ నాకేమని
పలువురతో నిగ్రహించి పలుకుట మేలా!
బలవంతమైన సర్పము
చలిచీమల చేతజిక్కి చావదె సుమతీ

కమలములు నీట బాసిన
కమలాప్తుని రశ్మి సోకి కమలిన భంగిన్
తమతమనెలవులు దప్పిన
తమమిత్రులె శత్రులగుట తథ్యము సుమతీ

ఆ తరువాత ఇలాంటివే సుమతీ పద్యాలు, వేమన పద్యాలు చాలానే చూచిరాత కాపీలు నింపాను. కలాలుండేవి, సిరాబుడ్లుండేవి. కలాన్ని సిరాలో ముంచి పై గీతకు కింది గీతకూ తగిలేట్లుగా చూచిరాత రాసేవాళ్లం. చూచిరాత కాపీ పేజీల్లో మొదటిలైనులో బాపు ఎర్రసిరాతో వ్రాస్తే మిగతావన్నీ పూరించడం అందరికీ తెలిసిందే. బాపు ఊరికే అనేవారు. పదిసార్లు చదివేకంటే ఒకసారి రాస్తే బాగా గుర్తుంటుందని. పద్యాలే కాకుండా బోలెడు సామెతలు చూచిరాత రాసే వాణ్ణి.

చెరపకురా చెడేవు, దురాశ దుఃఖము చేటు, కలిమిలేములు కావడి కుండలు, ఆరోగ్యమే మహా భాగ్యము, అందని ద్రాక్షపళ్లు పుల్లన, సంతోషం సగం బలం, దూరపు కొండలు నునుపు, కోటి విద్యలు కూటికొరకే, ఆడితప్పరాదు పలికి బొంకరాదు, సత్యమేవజయతే, పరుగెత్తి పాలు త్రాగటం కన్నా నిలబడి నీళ్లు తాటం మిన్న, ముందుగొయ్యి వెనుక నుయ్యి, తంతే గారెల బుట్టలో పడ్డట్టు, ఇంకా ఎన్నో సామెతలు చూచిరాత పేరుతో ఎప్పుడూ నోట్లో మెదులుతూ ఉండేవి.
ఇవికాక
కాకి ఒకటి నీళ్లకై
కావు కావుమనుచును
చెట్టు చేమలన్ని తిరిగి
చేరెనొక్క తోటలో

తోటలోన ఉండెను
మట్టిపాత్ర ఒక్కటి
అందులోన ఉండెను
కొంచెమన్ని నీళ్లు

ఏమిచేతు దైవమా
ఎందుబోదు దైవమా
కుండ అడుగునున్నవి
అందవాయె నీళ్లు

కాకి బుర్రలోన ఒక్క
ఆలోచన తట్టెను
గులకరాళ్లు ఏరి తెచ్చి
కుండలోన వేసెను

నీళ్లు పైకి వచ్చెను
కాకి నీళ్లు తాగెను
ఉపాయమ్ము పారెను
అపాయమ్ము తొలగెను
ఇంకా
బుజ బుజరేకుల బుజ్జయ్యా,
కథ చెబుతా విను కన్నయ్యా

కాకి బజారుకు వెళ్లింది
మాంసం ముక్క దొరికింది
ముక్కుతొ ముక్కను పట్టుకుని
చెట్టు కొమ్మ పై వాలింది

టక్కరి నక్క చూచింది
కాజెయ్యాలని తలచింది
చెట్టు కిందికి చేరింది
కాకి బావ అని పిలిచింది

కాకిని బాగా పొగిడింది
పాట పాడుమని అడిగింది
మర్మం తెలియని కాకమ్మ
పొంగి నోటిని తెరిచింది

నేట కరచిన మాంసం ముక్క
నేలమీద పడిపోయింది
నక్క ముక్కను నోట కరచుకుని
తుర్రున పారిపోయింది
వంటి గేయాలు,
పైనొక పలక
కిందొక పలక
పలకల నడుమ
మెలికల పాము

చింపిరి చింపిరి గుడ్డలు
ముత్యాలవంటి బిడ్డలు

తండ్రి గర గర
తల్లి పీచుపీచు
రత్నాల వంటి పిల్లలు
వంటి పొడుపు కథలు ఎన్నో కంఠస్థంగా ఉండేవి.
ఇవన్నీ తెలుగు భాషాధ్యయన సోపానాలు.
ఇవాళ కందంతో కబుర్లు మొదలయ్యాయి గనుక కందం గురించి తెలుసుకుందాం.

కందం అచ్చమైన తెలుగు ఛందం. సీసం, ఆటవెలది, తేటగీతి మొదలగు దేశీ ఛందాలలో కందం అత్యంత ప్రాధాన్యత కలది.
ఒకప్పుడు కందం రాసినవాడే కవి అనే నానుడి కూడా వాడుకలో ఉండేది.
పదకొండో శతాబ్దానికి చెందిన నన్నయ ఆంధ్రమహాభారత రచన చేసే నాటికే కందం ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. నన్నయకంటే వంద సంవత్సరాల ముందే కరీంనగర్ జిల్లా కురిక్యాల గ్రామం దగ్గరలో ఉన్న బొమ్మల గుట్టమీద గండశిలపై చెక్కిన కందపద్యాలను పరశోధకులు కనుగొన్నారు. కురిక్యాల ప్రభువు జినవల్లభుడు రాసిన మూడు కంద పద్యాలు తొలి సాక్షీభూతమైన కందాలుగా గుర్తించారు. జినవల్లభుడు కన్నడకవి పంపని సవతి తమ్ముడు. కన్నడ మహాభారత కవి కన్నడ రత్న త్రయాలైన పంప, పొన్న, రన్న లలో ఒకడు. ఇతని విక్రమార్జున విజయంలో కూడా కొన్ని కంద పద్యాలున్నాయి. అన్నిటి కంటే ముఖ్యంగా ఈ ఇరువురు సోదరుల సమకాలికుడు, వీరికి మిత్రుడు ఇదే ప్రాంతానికి చెందిన మల్లియరేచన ఏకంగా అదేసమయంలో కందపద్యాలలో ‘కవిజనాశ్రయమ’నే లక్షణగ్రంధాన్ని రచించాడు. .

మరి జినవల్లభుని కుర్క్యాల శాసనంలోని తొలి పద్యాలెలా ఉన్నాయో చూద్దాం.

కం. జినభవనములెత్తించుట
జినపూజలు సేయకున్కి జినమునులకు న
త్తిన యన్నదానమీవుటం
జినవల్లభు బోలగలరె జినధర్మపరుల్
కం. దినకరు సరి వెల్గుదుమని
జినవల్లభు నెట్టు నెత్తు జితక వినననున్
మనుజులు గలరే ధాత్రిన్
విని తిచ్చిదుననియు వృత్త విబుధ కవీంద్రుల్
కం. ఒక్కొక్క గుణము కల్గుదు
రొక్కొండగ కొక్కలక్క లేవెవ్వరికిన్
లెక్కింప నొక్క లక్కకు
మిక్కిలి గుణపక్షపాతి గుణమణి గుణముల్

వేములవాడ చాళక్యుల వంశం వాడయిన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానకవియైన పంపమహాకవి ఒజైనమతావలంబుడైన అరికేసరిని కృతినాయకుడుగా జేసి జైనమతానుగుణంగా విక్రమార్జునవిజయం రచించాడు. మరి కొన్ని వీరిగురించిన విషయాలు విపులంగా తరువాతి భాగంలో చెప్పుకుందాం. మక్తాయింపుగా పోతన కందం ఒకటి

కం. పలికెడిది భాగవతమట
పలికించెడు వాడు రామభద్రుండట నే
బలికిన భవహరమగునట
పలికెద వేరొండు గాథ పలుకగనేలా